कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित मूल्यमापन

 कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित मूल्यमापन

प्रस्तावना : मूल्यमापनाच्या बदलत्या आरशाकडे

दोन दशकांहून अधिक काळ अध्यापनाचा अनुभव असलेल्या शिक्षक म्हणून “मूल्यमापन” हा शब्द ऐकला की माझ्या डोळ्यांसमोर काही परिचित चित्रे उभी राहायची—लाल शाईचा पेन, उत्तरपत्रिकांचे ढीग, पाठांतरावर आधारित प्रश्न आणि शेवटी विद्यार्थ्यांना ठरावीक गटांत विभागणारी गुणांची घंटाकृती रचना. अभ्यासक्रम आणि पाठ्यपुस्तकांच्या चौकटीत राहून आमचे प्रमुख काम म्हणजे विद्यार्थ्यांचे ज्ञान आणि समज तपासणे.

पण आपण खरोखरच विद्यार्थ्यांची त्या ज्ञानाचा उपयोग करण्याची क्षमता किंवा त्यातून काही नवे निर्माण करण्याची क्षमता मोजत होतो का? प्रामाणिक उत्तर आहे—नाही. कारण आपल्या हातात मर्यादित साधने होती.

मग राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) आले आणि त्यासोबत राष्ट्रीय व राज्य अभ्यासक्रम आराखडे (NCF/SCF) आले. या बदलांनी मूल्यमापनाचा पारंपरिक आरसाच फोडून टाकला. पाठांतरावर आधारित शिक्षणातून कौशल्याधारित शिक्षणाकडे आणि केवळ अंतिम परीक्षांवर आधारित मूल्यमापनातून सतत व सर्वांगीण मूल्यमापन (Continuous and Holistic Evaluation – CHE) या दिशेने मोठा बदल अपेक्षित झाला. “काय शिकायचे” यापेक्षा “कसे शिकायचे” यावर भर देण्यात आला.

या बदलामुळे शिक्षक म्हणून माझ्यासमोर एक गंभीर व्यावसायिक प्रश्न उभा राहिला.

उदाहरणार्थ, इयत्ता सहावीच्या इंग्रजीतील “The Mouse Merchant” हा धडा शिकवताना माझी पारंपरिक पद्धत साधी होती. विद्यार्थी धडा वाचायचे, शब्दार्थ पाठ करायचे आणि पुढील प्रश्नांची उत्तरे द्यायचे—

 “व्यापाऱ्याने सोमदत्ताला काय दिले?”

 “सोमदत्ताने त्या मृत उंदराचे काय केले?”

मी त्यांच्या आठवणीवर आधारित उत्तरांना गुण देत असे आणि माझे काम पूर्ण झाले असे मानत असे.

परंतु NEP 2020 ने मला अधिक कठीण प्रश्न विचारायला भाग पाडले—

 “तुम्ही त्यांच्या स्मरणशक्तीची चाचणी घेतली, पण त्यांच्या उद्योजकतेचे मूल्यमापन केले का?”

 “त्यांच्या समस्या सोडविण्याच्या क्षमतेचे परीक्षण केले का?”

“त्यांच्या चिकाटी आणि कल्पकतेचे निरीक्षण केले का?”

खरे सांगायचे तर, हे करण्याची माझ्याकडे कोणतीही व्यावहारिक पद्धत नव्हती. चाळीस-पन्नास विद्यार्थ्यांच्या वर्गात अशा २१व्या शतकातील कौशल्यांचे सातत्याने आणि वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन कसे करायचे?

माझ्या जुन्या मूल्यमापन पद्धतीत सोमदत्ताच्या कृती अचूक सांगणारा विद्यार्थी “हुशार” ठरत असे. पण समजा एखादा विद्यार्थी—रवी—जो खरोखर कल्पक, संसाधनसंपन्न आणि समस्या सोडविण्यात कुशल आहे, परंतु पाठांतरात कमी आहे, तर तो परीक्षेत मागे पडत असे. म्हणजेच माझे मूल्यमापन ज्ञानाचे होत होते, कौशल्यांचे नव्हे.

अध्यापनातील या संक्रमणाच्या काळातच कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) माझ्या वर्गात आली. शिक्षकाचा पर्याय म्हणून नव्हे, तर शिक्षकाचा सहाय्यक (Teacher’s Assistant) म्हणून.

हा लेख म्हणजे त्या प्रवासाचे चिंतन आहे—'The Mouse Merchant' या साध्या धड्याने माझ्या मूल्यमापन पद्धतीत पारंपरिक पद्धतीपासून AI-सहाय्यित कौशल्याधारित पद्धतीपर्यंत कसा बदल घडवून आणला याचा अनुभव.

NEP 2020 अनुरूप तंत्रे आणि साधने

NEP 2020 स्पष्ट सांगते की मूल्यमापन हे “Assessment for Learning” असावे, केवळ “Assessment of Learning” नव्हे. त्यामुळे माझे उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांच्या चुका शोधण्यापेक्षा त्यांना स्वतःच्या चुका ओळखून सुधारण्यास सक्षम बनविणे हे झाले.

या दृष्टिकोनातून पाहिले तर The Mouse Merchant ही फक्त कथा नाही—ती एका स्टार्ट-अपचा प्रकल्प अहवाल आहे. शून्यातून व्यवसाय उभारण्याचा आराखडा आहे. अशा प्रकारचे शिक्षण अर्थपूर्णपणे मोजण्यासाठी मी पुढील AI-आधारित तंत्रे वापरली.

तंत्र १ : AI आधारित सिम्युलेशन — “आधुनिक काळातील माउस मर्चंट”

उद्दिष्ट (कौशल्ये)

चिकित्सक विचार, निर्णयक्षमता, आर्थिक साक्षरता

NEP 2020 शी सुसंगती

अनुभवाधारित शिक्षण आणि समस्या सोडविणे

माझा अनुभव

पूर्वी मी विद्यार्थ्यांना विचारत असे—

“तुम्ही सोमदत्ताच्या जागी असता तर काय केले असते?”

विद्यार्थी फक्त पाठ्यपुस्तकातील अपेक्षित उत्तर सांगत.

मग मी एका साध्या AI प्लॅटफॉर्मवर “Choose Your Own Adventure” प्रकारचा खेळ तयार केला.

 खेळाचे नाव: The Modern Merchant

प्रारंभिक परिस्थिती

“तुम्ही सोमदत्ता आहात. तुमच्याकडे ₹10 आहेत (मृत उंदराच्या आधुनिक समतुल्य). तुम्ही काय कराल?”

पर्याय :

a) चॉकलेट खरेदी करणे

b) ₹10 ला दोन पेन घेऊन ₹15 ला विकण्याचा प्रयत्न करणे

c) पैसे साठवून ठेवणे

 AI ची भूमिका

विद्यार्थ्याच्या निवडीवर आधारित पुढील परिस्थिती AI तयार करत असे.

उदाहरणार्थ, विद्यार्थी पर्याय (b) निवडल्यास—

“अभिनंदन! तुम्ही एक पेन विकले, पण दुसरे हरवले. आता तुमच्याकडे ₹7.50 आहेत. पुढे काय कराल?”

मूल्यमापनातील बदल

हा खेळ होता—परीक्षा नव्हती. पण त्यामागील आकडेवारी खूप महत्त्वाची ठरली.

मला आढळले की सुमारे ६०% विद्यार्थ्यांनी पहिला नफा चॉकलेटवर खर्च केला.

म्हणजे पुन्हा गुंतवणूक (Reinvestment) ही कथेतील मुख्य संकल्पना त्यांना समजली नव्हती.

पारंपरिक लिखित परीक्षेत हा महत्त्वाचा शिकण्याचा अभाव कधीच लक्षात आला नसता.

तंत्र २ : AI आधारित वाचन प्रवाहीपणा आणि उच्चार मार्गदर्शक

उद्दिष्ट (कौशल्ये)

वाचन प्रवाहीपणा, ऐकण्याची क्षमता, योग्य उच्चार

NEP 2020 शी सुसंगती

वैयक्तिक अभिप्राय आणि स्वमूल्यमापन

माझा अनुभव

पूर्वी मी एका विद्यार्थ्याला वाचनासाठी उभे करत असे आणि उर्वरित ३९ विद्यार्थी निष्क्रिय बसत. लाजाळू विद्यार्थी चूक होईल या भीतीने वाचायला तयार होत नसत.

मी AI आधारित वाचन साधन वापरले. विद्यार्थ्यांनी हेडफोन लावून The Mouse Merchant मधील उतारा वाचला. AI ने त्वरित पुढील अभिप्राय दिला—

उच्चारातील चुका

वाचनाचा वेग (Words Per Minute)

अडचण येणारे शब्द

परिणाम

एक लाजाळू विद्यार्थी—रोहन—त्याच उताऱ्याचा पाच वेळा सराव करत होता.

का?

कारण त्याचे मूल्यमापन “मॅडम” करत नव्हत्या—AI करत होते.

अभिप्राय खाजगी, त्वरित आणि कोणताही न्याय न करणारा होता.

आता माझ्याकडे प्रत्येक विद्यार्थ्याचा बोलण्याचा अहवाल होता. मी पुन्हा पुन्हा ऐकण्याऐवजी नमुन्यांचा अभ्यास करून विशिष्ट उच्चारांच्या चुका दुरुस्त करू लागले.

तंत्र ३ : AI सहाय्यित सर्जनशील लेखन आणि सहकारी मूल्यमापन

उद्दिष्ट (कौशल्ये)

सर्जनशीलता, सहकार्य, रचनात्मक अभिप्राय

NEP 2020 शी सुसंगती

सहकारी मूल्यमापन आणि ३६० अंशाचे (सर्वांगीण )मूल्यमापन

माझा अनुभव

मी विद्यार्थ्यांना एक लेखन विषय दिला—

“जर सोमदत्ता अपयशी ठरला असता तर?”

विचारासाठी AI

विद्यार्थ्यांनी ChatGPT किंवा Gemini सारख्या साधनांचा वापर करून कथा कल्पना तयार केल्या—कॉपी करण्यासाठी नव्हे, विचारासाठी.

व्याकरण सुधारणा

पहिले मसुदे AI आधारित व्याकरण साधनांनी सुधारले.

सहकारी मूल्यमापन

मी कथा अनामिक करून एका सामायिक प्लॅटफॉर्मवर अपलोड केल्या. AI च्या मदतीने मी मूल्यमापन निकष तयार केले—

 मौलिकता

व्यक्तिरेखा विकास

निष्कर्ष

प्रत्येकी ५ गुण.

विद्यार्थ्यांनी एकमेकांच्या कथा वाचून मूल्यमापन केले.

मूल्यमापनातील बदल

पूर्वी चाळीस निबंधांतील व्याकरण सुधारण्यातच माझी ऊर्जा खर्च होत असे. सर्जनशीलतेवर प्रतिक्रिया देण्यासाठी वेळ उरत नसे.

आता यांत्रिक सुधारणा AI करत होते.

स्वमूल्यमापन आणि सहकारी मूल्यमापन मोठा भाग सांभाळत होते.

AI ने सर्व डेटा एकत्रित करून दाखवले की ७०% विद्यार्थ्यांना प्रभावी निष्कर्ष लिहिण्यात अडचण येत आहे.

यामुळे मला पुढील अध्यापनाचा मुद्दा लगेच समजला.

म्हणजेच मूल्यमापन खऱ्या अर्थाने “Assessment for Learning” झाले.

निष्कर्ष : व्यावसायिक परिवर्तनाचा आरसा

The Mouse Merchant शिकवणे म्हणजे माझ्या स्वतःच्या व्यावसायिक प्रवासाचा आरसाच झाला आहे.

AI ने माझी जागा घेतली नाही—त्याने मला मुक्त केले.

उत्तरपत्रिका तपासण्याच्या यांत्रिक कामातून मुक्त करून मला विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी अधिक वेळ दिला.

पूर्वी :

मी उत्तरपत्रिका तपासत असे.

आता :

मी शिकण्यातील अंतरांचा अभ्यास करतो.

कथेत व्यापारी सोमदत्ताला एक मृत उंदीर देतो—एक साधन. पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे तो त्याला एक दृष्टी देतो.

माझ्यासाठी NEP 2020 ही दृष्टी आहे आणि AI हे साधन आहे.

त्या व्यापाऱ्यासारखेच शिक्षकांची भूमिका बदलली आहे. आपण आता माहिती देणारे व्यापारी नाही; आपण प्रत्येक विद्यार्थ्यातील “सोमदत्ता” ओळखणारे मार्गदर्शक आहोत.

NEP 2020 सांगते — का आणि काय शिकवायचे.

AI सांगते — कसे शिकवायचे.

या दोघांच्या साहाय्याने प्रत्येक विद्यार्थी आधुनिक माउस मर्चंट बनू शकतो—शून्यातून साम्राज्य उभारण्याची क्षमता असलेला.

- अश्विनी दीपक आडकर

(सदर लेख हा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मध्ये इंग्रजी माध्यमातून द्वितीय क्रमांक प्राप्त निबंधाचे भाषांतर आहे.)

तणावमुक्त मूल्यांकन तंत्रे : मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा

 तणावमुक्त मूल्यांकन तंत्रे : मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा

इयत्ता नववीतील विद्यार्थिनी श्रेया, तोंडी परीक्षेसाठी माझ्यासमोर उभी होती. ती माझ्या वर्गातील कायम उत्साही, खेळकर, बोलक्या, मोकळेपणाने संवाद साधणाऱ्या विद्यार्थ्यांपैकी एक होती. त्यामुळे तिच्याकडून मला आत्मविश्वासपूर्ण आणि प्रभावी उत्तरांची अपेक्षा होती. परंतु आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे तिला परीक्षेसाठी बोलावले असता ती अचानक स्तब्ध झाली. तिचा चेहरा फिकट पडला, थरथरत होती, तिच्या देहबोलीतून ती घाबरली आहे हे कळत होते. तिची ही अवस्था लक्षात येताच मी तिचा ताण थोडा कमी करण्यासाठी तिला सुरुवातीला कोणता प्रश्न घ्यायचा हे निवडण्याची मुभा दिली. तरीही ती शांतच होती... आणि तिने तयारीसाठी थोडा वेळ मागितला. दहा मिनिटांनी ती परत आली, परंतु तिचा ताण अजूनही स्पष्ट दिसत होता.

या प्रसंगाने मला विचार करायला भाग पाडले. श्रेयाने अभ्यास केलेला असल्याची मला पूर्ण खात्री होती. परीक्षेची तारीख महिनाभर आधी जाहीर केली होती आणि त्याची अनेकदा आठवणही करून दिली होती. तरीही भीतीमुळे तिला उत्तरे येत असूनही देता आली नाहीत. ती आपली क्षमता सिद्ध करू शकली नाही. ही घटना माझ्या मनावर खोल परिणाम करून गेली आणि मला आपल्या परीक्षा पद्धतीबद्दल गंभीरपणे विचार करायला प्रवृत्त केले.

बऱ्याचदा अनेक शिक्षक परीक्षा घेताना आत्मविश्वासाने बोलणाऱ्या विद्यार्थ्यांचेच कौतुक करतात. पण हे खरेच विद्यार्थ्याच्या शिकण्याचे योग्य मोजमाप आहे का? आपण खरोखर विद्यार्थ्यांना किती कळले आहे, शिकवलेले किती समजले आहे, त्यातून ते किती शिकले आहेत, याचे मूल्यांकन करतो आहोत का? की केवळ औपचारिक जबाबदारी पार पाडत आहोत? नक्की महत्त्वाचे काय - विद्यार्थ्याची त्या क्षणातील कामगिरी, की त्याचे प्रत्यक्ष शिकणे? आपण मूल्यांकन नेमके कशाचे करतो आहोत - शिकण्याचे, स्मरणशक्तीचे की तात्कालिक कामगिरीचे? या प्रश्नांनी मला विद्यार्थ्यांचे तणावमुक्त पद्धतीने मूल्यांकन करण्याच्या पर्यायांचा शोध घ्यायला प्रेरित केले.

दीर्घकाळापासून मूल्यांकन म्हणजे ताणतणाव, असे समीकरण बनले आहे. पारंपरिक समज असा होता की ताणामुळे विद्यार्थी अधिक अभ्यास करतात. मात्र काळ बदलत आहे - विशेषतः राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) म्हणजेच बदललेल्या शैक्षणिक धोरणानंतर ही धारणा योग्य वाटत नाही. आज मूल्यांकन हे विद्यार्थ्यांना घाबरवण्याऐवजी त्यांच्या शिकण्याला सहाय्य करणारी प्रक्रिया मानली जाते. त्यामुळे तणावमुक्त मूल्यांकनाची कल्पना केवळ योग्यच नाही तर अत्यावश्यक ठरते.

अत्याधिक ताणामुळे शिक्षणात अडथळा निर्माण होतो आणि याच जाणिवेतून तणावमुक्त मूल्यांकनाची गरज निर्माण होते. दडपणाखाली विद्यार्थी आत्मविश्वास गमावतात आणि आपली खरी क्षमता दाखवू शकत नाहीत. NEP 2020मध्ये “Assessment of Learning” म्हणजे केवळ निकालासाठी मूल्यांकन यावर नव्हे तर “Assessment for Learning” म्हणजेच ‘शिकण्यासाठी मूल्यांकन’ यावर भर दिला आहे. या बदलामुळे मूल्यांकन हे निर्णय देणारे नसून, सुधारणा करण्यास वाव देणारे साधन म्हणून वापरण्याचा दृष्टिकोन विकसित होत आहे.

महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळानेही अलीकडेच प्रकल्प, तोंडी परीक्षा आणि प्रात्यक्षिक काम यांच्या माध्यमातून सतत व सर्वांगीण मूल्यांकनाची दिशा स्वीकारली आहे. यामुळे परीक्षेचा ताण कमी करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. आज शिक्षणाचा उद्देश केवळ पाठांतर तपासणे नसून समज, सर्जनशीलता आणि ज्ञानाचा उपयोग करण्याची क्षमता तपासणे हा आहे.

शैक्षणिक मानसशास्त्रज्ञांनी दीर्घकाळ अभ्यास करून दाखवले आहे की, थोड्या प्रमाणात असणारा ताण प्रेरणा देऊ शकतो, परंतु जास्त प्रमाणात असणारा ताण भीती, चिंता निर्माण करून कार्यक्षमता कमी करतो. परीक्षेच्या काळात विद्यार्थ्यांना झोप न लागणे, सतत चिंताग्रस्त असणे, अतिविचारात असणे, आणि काही वेळा तर शारीरिक त्रासही जाणवतो. अनेक सक्षम विद्यार्थी तयारी असूनही भीतीमुळे चांगली कामगिरी करू शकत नाहीत - जसे श्रेयाच्या बाबतीत घडले. विशेषतः इयत्ता ९ ते १२ मधील विद्यार्थ्यांमध्ये परीक्षेच्या भीतीमुळे त्यांची एकाग्रता कमी होते आणि आत्मविश्वासावर देखील परिणाम होतो. त्यामुळे मूल्यांकन पद्धती अशी असावी की विद्यार्थ्यांमध्ये भीतीऐवजी आत्मविश्वास निर्माण होईल.

तणावमुक्त तंत्रांची भूमिका आणि परिणाम

तणावमुक्त मूल्यांकन तंत्रामुळे मूल्यमापन हे शिकण्याच्याच प्रक्रियेचा एक भाग होते. विद्यार्थ्यांचे मूल्यांकन विविध आणि रंजक उपक्रमांद्वारे नियमितपणे होत असेल तर त्यांना परीक्षा ही भयंकर आणि भीतिदायक गोष्ट वाटत नाही. या उलट ती सुधारणा आणि प्रगतीची संधी वाटते. अशा मूल्यांकन पद्धती विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा, चिकित्सक विचार करण्याची क्षमता आणि सर्जनशीलता विकसित करतात जे NEP 2020चे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

शिक्षक म्हणून आपल्याला हे जाणवते की प्रत्येक विद्यार्थ्याची कार्यक्षमता वेगळी असल्याने, त्यांचे मूल्यांकन एकाच पद्धतीने करणे योग्य ठरणार नाही. काही विद्यार्थी लेखनातून उत्तम व्यक्त होतात, काही बोलण्यातून, काही चित्रकलेतून किंवा काही अभिनयातून. ही जाणीव लक्षात घेऊन तोंडी, लेखी आणि प्रकल्पाधारित मूल्यांकन यांचा संगम करण्याचा विचार मी केला.

पारंपरिक अंतिम परीक्षा विद्यार्थ्यांवर मोठा ताण निर्माण करतात, कारण त्यात एका कामगिरीवर सर्व काही अवलंबून असते. याउलट, रचनात्मक मूल्यांकन (formative assessment) हे शिकण्याच्या प्रक्रियेबरोबरच अविरत सुरू राहते. यात वर्गातील चर्चा, छोट्या चाचण्या, गटप्रकल्प आणि मौखिक अभिव्यक्ती यांचा समावेश असतो. या अनौपचारिक व सातत्यपूर्ण प्रक्रियेमुळे विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढतो आणि विद्यार्थ्यांना एकाच मोठ्या परीक्षेची भीती वाटत नाही. तसेच सतत मूल्यांकन होत असल्याने विद्यार्थीसुद्धा उपस्थिती आणि वर्गातील सहभागाला अधिक महत्त्व देतात.

तणावमुक्त मूल्यांकनाच्या काही पद्धती

१. पोर्टफोलिओ मूल्यांकन

विद्यार्थी संपूर्ण सत्रभर केलेले काम म्हणजेच निबंध, चित्रे, प्रकल्प, उपक्रम आणि आत्मपरीक्षण याचा संग्रह तयार करतात. त्यामधून त्यांच्या प्रगतीचे सर्वांगीण चित्र दिसते.

२. सहकारी व स्वयंमूल्यांकन

विद्यार्थी स्वतःच्या किंवा सहाध्यायांच्या कामाचे सोप्या निकषांच्या आधारे मूल्यांकन करतात. यामुळे विद्यार्थ्यांची स्वतःबाबतची जागरुकता, जबाबदारी आणि चिंतनशीलता वाढते.

३. प्रकल्पाधारित शिक्षण (PBL)

प्रकल्पांमुळे शिक्षण वास्तव जीवनाशी जोडले जाते. विद्यार्थी सहकार्याने काम करतात आणि शिकतानाच मूल्यांकनही नैसर्गिकपणे घडते.

४. पर्यायाधारित मूल्यांकन

मूल्यांकनाच्या पद्धतींमध्ये काही प्रमाणात निवडीची संधी दिल्यास विद्यार्थ्यांचा ताण कमी होतो. प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या वेगवेगळ्या क्षमतांना मान्यता मिळते.

५. ‘बेस्ट ऑफ’ पद्धत

श्रेयासारख्या अनुभवांमधून मला ‘बेस्ट ऑफ’ पद्धतीचा विचार सुचला. उदाहरणार्थ, दर पंधरवड्याला ४० गुणांची एक परीक्षा घेण्याऐवजी १० गुणांच्या सात छोट्या चाचण्या घेऊन त्यातील सर्वोत्तम चार गुण अंतिम गणनेत धरता येतात. त्यामुळे एका खराब दिवशीची कामगिरी विद्यार्थ्याच्या एकूण निकालावर परिणाम करत नाही.

६. डिजिटल व खेळाधारित मूल्यांकन

Quizizz किंवा Google Forms सारख्या साधनांमुळे मूल्यांकन अधिक रंजक होते. तत्काळ अभिप्राय आणि खेळातून अभ्यासाचा अनुभव विद्यार्थ्यांचा ताण कमी करतो.

७. निरीक्षण व नोंदी

शिक्षक विद्यार्थ्यांचे निरीक्षण करून, त्यांचा सहभाग, जिज्ञासा आणि प्रगतीबाबत छोट्या नोंदी ठेवू शकतात. यामुळे विद्यार्थ्यांच्या विकासाचे व्यापक चित्र मिळते.

NEP 2020शी सुसंगती

या सर्व पद्धती NEP 2020च्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहेत. या धोरणात कौशल्यावर आधारित, बहुआयामी आणि सातत्यपूर्ण मूल्यांकनावर भर दिला आहे. पाठांतराऐवजी समज, अनुप्रयोग आणि सर्जनशीलतेवर भर देण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

या धोरणात ३६० अंशांचा सर्वांगीण प्रगती अहवाल सुचविण्यात आला आहे, ज्यात शैक्षणिक प्रगतीसोबत कौशल्ये, मूल्ये, वृत्ती आणि सहभाग यांचाही समावेश असतो. महाराष्ट्र राज्य मंडळानेही अंतर्गत मूल्यांकन, तोंडी परीक्षा आणि उपक्रमावर आधारित चाचण्यांद्वारे या दिशेने पावले उचलली आहेत.

आव्हाने

तणावमुक्त मूल्यांकन लागू करताना येणाऱ्या काही अडचणींचा विचार करणेसुद्धा आवश्यक आहे. शिक्षकांना प्रभावी निकष (rubrics) तयार करण्यासाठी प्रशिक्षणाची गरज असते. तसेच अनेक पालक अजूनही कठोर परीक्षेलाच शिस्तीचे प्रतीक मानतात, त्यामुळे त्यांनाही जागरूक करणे आवश्यक आहे. मोठ्या वर्गसंख्येमुळे सुरुवातीला शिक्षकांना ही प्रक्रिया वेळखाऊ वाटू शकते. मात्र योग्य पद्धतीने व्यवस्थापन केल्यास त्याचे फायदे अधिक आहेत.

श्रेयासोबतचा अनुभव मला एक महत्त्वाचा धडा देऊन गेला - मूल्यांकन ही धैर्याची परीक्षा नसून समजुतीचे प्रतिबिंब असावे.

रवींद्रनाथ टागोर म्हणतात,

“उच्चतम शिक्षण तेच आहे जे केवळ माहिती देत नाही, तर आपल्या जीवनाच्या सर्व अनुभवांना सुसंगत बनवते.”

या भावनेतून पाहिले तर तणावमुक्त मूल्यांकन ही केवळ पद्धत नसून शिक्षणाकडे पाहण्याची मानवी दृष्टी आहे. ज्यात विद्यार्थी आनंदाने शिकतात आणि निर्भयपणे स्वतःला व्यक्त करतात, तेव्हा मूल्यांकन ही वाढीची आनंददायी प्रक्रिया बनते.

यासाठी शिक्षकांना आपली भूमिका नव्याने विचारात घ्यावी लागेल. आपण केवळ परीक्षक नसून विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वास आणि जिज्ञासेला पोषण देणारे मार्गदर्शक आहोत. विज्ञान प्रयोग, कथा सांगणे, भूमिकानाट्य किंवा चिंतनात्मक लेखन - यापैकी प्रत्येक गोष्ट ही योग्य नियोजनाने प्रभावी मूल्यांकन ठरू शकते.

मूल्यांकनाचे भविष्य भीतीवर नव्हे तर विश्वासावर आधारित आहे. जेव्हा विद्यार्थ्यांना शिक्षकांवर विश्वास वाटतो की त्यांची क्षमता योग्यरीत्या समजून घेतली जाईल, तेव्हा शिक्षण आनंददायी बनते. वर्गातले वातावरण अधिक उत्साही आणि सकारात्मक होते.

तणावमुक्त मूल्यांकन विद्यार्थ्यांसाठीच नव्हे तर शिक्षकांसाठीही अध्यापन अधिक समाधानकारक करते. NEP 2020च्या मार्गदर्शनाखाली महाराष्ट्र राज्य मंडळही या बदलाचा स्वीकार करत आहे. कोणत्याही विद्यार्थ्याने भीतीतून शिकू नये, ही शिक्षण क्षेत्रातील प्रत्येकाची नैतिक आणि व्यावसायिक जबाबदारी आहे. 

रचनात्मक मूल्यांकन शिकण्यातील त्रुटी ओळखून सुधारणा करण्यास मदत करते. तथापि, या पद्धतीचा उद्देश विद्यमान प्रणाली पूर्णपणे बदलणे नसून पारंपरिक मूल्यांकन आणि तणावमुक्त रचनात्मक मूल्यांकन यांचा समतोल साधणे आवश्यक आहे. 

तसेच विद्यार्थ्यांनीही हे समजून घ्यावे की तणावमुक्त मूल्यांकन म्हणजे अभ्यास टाळण्याची संधी नाही. प्रत्येक मूल्यांकन ही शिकण्याची आणि स्वतःची क्षमता दाखविण्याची संधी आहे.

शेवटी, प्रत्येक शिक्षकाने हे लक्षात ठेवावे - श्रेयासारख्या थरथरणाऱ्या हातामागे अमर्याद क्षमता दडलेली असते. त्या क्षमतेला प्रकाशात आणणारी व्यवस्था निर्माण करणे ही एक शिक्षक म्हणून आपली जबाबदारी आहे. जेव्हा तणावाची जागा आधार घेईल आणि भीतीची जागा स्वातंत्र्य घेईल, तेव्हा ते खऱ्या अर्थाने मूल्यांकन असेल. हे मूल्यांकन विकासाचे निदर्शक असेल, सुधारणा करण्यासाठी मार्गदर्शक ठरेल आणि शिकण्यातील मौज वाढवेल. 

- अनिरुद्ध अजित किल्लेदार

( सदर लेख हा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मध्ये इंग्रजी माध्यमातून प्रथम क्रमांक प्राप्त निबंधाचे भाषांतर आहे.)

मूल्यांकनाचा नवा दृष्टिकोन : नैपुण्य आणि पसंती-आधारित पद्धतींचा एक अनुभव

 मूल्यांकनाचा नवा दृष्टिकोन : नैपुण्य आणि पसंती-आधारित पद्धतींचा एक अनुभव

एक शिक्षिका म्हणून माझ्या तब्बल दोन तपाच्या प्रदीर्घ अध्यापन कारकिर्दीत, ‘परीक्षा’ हा शब्द शिक्षक आणि विद्यार्थी या दोघांच्याही मनावर एक अनामिक ओझे घेऊन येत होता. उत्तरपत्रिकेतील लाल रेषा, कोपऱ्यातील एकूण गुण आणि त्या आकड्यांवरून निश्चित होणारी विद्यार्थ्यांची ‘पातळी’ हे चित्र माझ्या वर्गातही नित्याचे होते. आपण जे ज्ञान दिले, ते विद्यार्थ्यांपर्यंत खरोखर पोहोचले का, यापेक्षा त्यांनी ते किती अचूकपणे ‘परत’ लिहून दाखवले, हेच तपासण्यावर आमचा भर होता. परंतु, राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० (NEP 2020) आणि त्यावर आधारित राष्ट्रीय व राज्य अभ्यासक्रम आराखड्याने (NCF/SCF) मूल्यमापनाच्या या मर्यादित कल्पनेला छेद दिला आहे. NEP 2020ने घोकंपट्टीला (Rote Learning) मागे सारून क्षमता-आधारित शिक्षणाला (Competency-Based Education) प्राधान्य दिले. याच परिवर्तनाचा मुख्य आधारस्तंभ म्हणजे ‘‘नैपुण्य-आधारित मूल्यांकन (Mastery-Based Assessment)’’ आणि ‘‘पसंती-आधारित मूल्यांकन (Choice-Based Assessment)’’.

हा निबंध म्हणजे माझा स्वतःचा एक अनुभव आहे. इयत्ता ६ वी ‘ब’ या वर्गाला इंग्रजीमधील ‘The Mouse Merchant’ हा घटक शिकवताना, ‘कथा-लेखन आणि आकलन’ (Narrative Writing and Comprehension) ही क्षमता विकसित करण्यासाठी मी या दोन नवीन मूल्यांकन पद्धती कशा वापरल्या, माझे पूर्वीचे पारंपरिक अनुभव कसे होते आणि या बदलातून एक शिक्षिका म्हणून मला काय शिकता आले, याचे स्व-चिंतन मी येथे मांडत आहे.

मूल्यांकनाची पारंपरिक चौकट

काही वर्षांपूर्वी, जेव्हा मी इयत्ता सहावीला इंग्रजीची एखादी कथा शिकवत असे, तेव्हा माझी मूल्यांकन पद्धत ठरलेली असायची.

१. घटक चाचणी : कथेवर आधारित ‘कोणी, काय, कुठे, का’ (Wh-questions) प्रकारची प्रश्नोत्तरे, रिकाम्या जागा भरा किंवा जोड्या लावा.

२. व्याकरण : पाठातील वाक्यांमधील काळ (Tense) ओळखणे किंवा विशिष्ट वाक्यप्रचारांचा (Idioms) अर्थ सांगणे.

३. लेखन : कथेचा सारांश (Summary) किंवा तात्पर्य (Moral) लिहिण्यास सांगणे.

या प्रक्रियेचा निव्वळ परिणाम काय व्हायचा? जो विद्यार्थी पाठांतर करण्यात तरबेज आहे, ज्याचे हस्ताक्षर सुवाच्य आहे आणि ज्याला व्याकरण ‘नियमांनुसार’ मांडता येते, तो ‘हुशार’ मानला जात होता. पण मला नेहमी जाणवायचे की, वर्गात कथेचे नाट्यीकरण उत्कृष्ट करणारा एक विद्यार्थी, लेखी सारांश मात्र लिहू शकत नव्हता. दुसरी एक विद्यार्थिनी कथेवर आधारित अप्रतिम चित्र काढायची, पण ‘पात्राने असे का केले?’ या प्रश्नाचे ‘अपेक्षित’ पुस्तकी उत्तर तिला देता येत नव्हते. माझे पूर्वीचे मूल्यांकन हे ‘अध्ययनाचे मूल्यांकन’ (Assessment O‍f Learning) होते. ते विद्यार्थ्याला ‘पास’ किंवा ‘नापास’ हा शिक्का मारत होते. ते शिकण्याच्या प्रक्रियेला मदत करत नव्हते. ज्याला ५/१० गुण मिळाले, त्याला ‘का’ कमी मिळाले आणि ते ‘कसे’ सुधारायचे, याचा मार्ग त्यात नव्हता.

NEP 2020 आणि मूल्यांकनाची नवी दिशा

NEP 2020ने हे स्पष्ट केले की, मूल्यांकनाचा हेतू विद्यार्थ्याला मोजून क्रम देणे हा नसून, त्याच्या शिकण्यातील नेमक्या अडचणी शोधून, त्या दूर करण्यासाठी त्याला मदत करणे हा आहे. 

अध्ययनासाठी मूल्यांकन (Assessment FOR Learning) : हे सातत्यपूर्ण (continuous) असते. हे शिकवण्याच्या प्रक्रियेसोबतच घडते, जेणेकरून शिक्षकाला स्वतःच्या अध्यापन पद्धतीत लवचिकपणे बदल करता येतो.

अध्ययन म्हणून मूल्यांकन (Assessment AS Learning) : यामध्ये विद्यार्थी स्वतःचे (Self-Assessment) आणि आपल्या सहाध्यायांचे (Peer-Assessment) मूल्यांकन करतात. यामुळे त्यांच्यात ‘Metacognition’ (म्हणजे, मी नेमका कसा शिकतो, याचा विचार करण्याची क्षमता) विकसित होते.

समग्र (Holistic) : हे मूल्यांकन केवळ बौ‌द्धिक (Cognitive) बाबींपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते भावनिक (Affective) आणि क्रियात्मक (Psychomotor) कौशल्यांनाही महत्त्व देते. हाच पाया मनात ठेवून, मी माझ्या वर्गात ‘The Mouse Merchant’ हा घटक शिकवताना ‘नैपुण्य’ आणि ‘पसंती’ या दोन प्रभावी साधनांचा वापर करण्याचे ठरवले.

वर्गातील प्रत्यक्ष अंमलबजावणी : ‘कथा-निर्मिती’ (Story Crafting)

विषय : इंग्रजी (घटक : The Mouse Merchant) इयत्ता ६ वी

क्षमता (Competencies) :

१. कथेचे मुख्य घटक (पात्रे, कथानक, स्थळ/वेळ) ओळखू शकणे.

२. नवीन शब्दसंग्रह (Vocabulary) संदर्भासह वापरू शकणे.

३. कथेचा मध्यवर्ती विचार (Central Idea) समजून घेणे.

४. स्वतःच्या शब्दांत (तोंडी किंवा लेखी) कथेचा विस्तार करणे किंवा नवीन कथा तयार करणे.

या क्षमता तपासण्यासाठी, मी पारंपरिक प्रश्नोत्तरांऐवजी खालील तंत्रे वापरली -

१. नैपुण्य-आधारित मूल्यांकन (Mastery-Based Assessment)

याचा सरळ अर्थ आहे - ‘‘जोपर्यंत पूर्णपणे जमत नाही, तोपर्यंत प्रयत्न करत राहणे.’’ या पद्धतीत गुण किंवा श्रेणी (Grades) नसतात, तर फक्त दोनच पातळ्या असतात - ‘नैपुण्य प्राप्त’ (Mastered) किंवा ‘पुन्हा प्रयत्न करा’ (Re-attempt).

क्षमता : कथेचे घटक (Elements of Story) ओळखणे.

साधन/तंत्र : ‘स्टोरी मॅप’ रुब्रिक (Story Map Rubric)

प्रक्रिया : १.मी वर्गात एक सोपी कथा शिकवली. २.त्यानंतर, मी विद्यार्थ्यांना एक ‘ग्राफिक ऑर्गनायझर’ (Graphic Organizer) म्हणजेच ‘स्टोरी मॅप’ दिला. त्यात चार मुख्य रकाने होते - Characters (पात्रे), Setting (ठिकाण/वेळ), Problem (समस्या), आणि Solution (उपाय). ३.विद्यार्थ्यांना हे रकाने भरायचे होते.

मूल्यांकन : 

पूर्वीची पद्धत : मी हे तपासून ४ पैकी गुण दिले असते.

नवीन (नैपुण्य) पद्धत : मी एक ‘तपास-सूची’ (Checklist) वापरली.

विद्यार्थ्याने किमान ३ पात्रे योग्य ओळखली का ? (होय/नाही)

त्याने कथेतील मुख्य ‘समस्या’ अचूक लिहिली का? (होय/नाही)

ज्या विद्यार्थ्याला ‘समस्या’ अचूक ओळखता आली नाही, त्याला मी ० गुण दिले नाहीत. त्याऐवजी, मी त्याला एक ‘क्ल्यू’ (Clue) दिला आणि ‘पुन्हा प्रयत्न कर’ (Re-attempt) असा अभिप्राय दिला. त्याने दुसऱ्या दिवशी ते पुन्हा योग्य प्रकारे करून आणले.

परिणाम : हा बदल आश्चर्यकारक होता. ज्या मुलांना ‘प्रश्नोत्तरांमध्ये’ पूर्ण वाक्यरचना करणे अवघड जायचे, त्या मुलांनी या ‘स्टोरी मॅप’मध्ये केवळ ‘शब्द’ लिहूनही कथेबद्दलची त्यांची समज अचूक दाखवली. ‘Re-attempt’चा पर्याय उपलब्ध असल्याने ‘नापास’ होण्याची भीती पूर्णपणे नाहीशी झाली. एका विद्यार्थ्याला ‘Solution’चा रकाना भरता आला नाही; आम्ही (मी आणि तो) मिळून कथेचा तो विशिष्ट भाग पुन्हा वाचला आणि मग त्याला ते जमले. हे खऱ्या अर्थाने ‘Assessment FOR Learning’ होते. मी त्याचे ‘परीक्षण’ करत नव्हते, तर ‘निदान’ करत होते.

क्षमता : नवीन शब्दसंग्रह (Vocabulary) वापरणे.

साधन/तंत्र : ‘Vocabulary Grid’ (शब्द-कोश तक्ता)

प्रक्रिया : मी कथेत आलेले ५ नवीन शब्द (उदा. ‘Orphan’, ‘Pitcher’, ‘Furnace’) निवडले.

मूल्यांकन : मी विद्यार्थ्यांना ‘या शब्दांचे अर्थ लिहा’ असे पारंपरिक काम दिले नाही. त्याऐवजी, मी त्यांना एक तक्ता दिला : 

Write the word (शब्द लिहा)

Draw the word (शब्दाचे चित्र काढा)

Write its meaning in your mother tongue (तुमच्या मातृभाषेत अर्थ)

Use it in your own sentence (स्वतःच्या वाक्यात उपयोग करा)

नैपुण्य : जोपर्यंत विद्यार्थी त्या शब्दाचा स्वतःच्या (पुस्तकातील नव्हे) वाक्यात योग्य वापर करत नाही, तोपर्यंत त्याने ‘नैपुण्य’ मिळवले असे मी मानले नाही.

उदा. ‘Orphan’ (अनाथ) या शब्दासाठी एका विद्यार्थ्याने सुरुवातीला ‘Orphan Boy’ (पुस्तकातील) लिहिले. मी ते स्वीकारले नाही व त्याला पुन्हा विचार करायला सांगितले. त्याने विचार करून ‘Dinesh is an orphan boy’ असे नवे वाक्य लिहिले. तेव्हा त्याने त्या शब्दावर खऱ्या अर्थाने ‘नैपुण्य’ मिळवले. इथे गुणांपेक्षा 'समज' महत्त्वाची ठरली.

२. पसंती-आधारित मूल्यांकन (Choice-Based Assessment)

ही पद्धत NEP 2020च्या ‘समग्र विकास’ (Holistic Development) आणि ‘लवचिकता’ (Flexibility) या तत्त्वांवर बेतलेली आहे. ही सहसा सत्राच्या शेवटी (Summative) वापरली जाते. यामध्ये, ‘काय’ तपासायचे (कोणती क्षमता) हे मी ठरवले, पण ते ‘कसे’ दाखवायचे (कोणत्या माध्यमातून) हे विद्यार्थ्याने ठरवले.

क्षमता : कथेचे संपूर्ण आकलन आणि सर्जनशील अभिव्यक्ती (Overall Comprehension and Creative Expression).

साधन/तंत्र : ‘Choice Board’ किंवा ‘Assessment Menu’ (पसंती-फलक)

प्रक्रिया : मी वर्गात ‘The Lion, the Man and the Statue’ ही कथा शिकवून पूर्ण केली. त्यानंतर, कथेची त्यांची समज दाखवण्यासाठी मी विद्यार्थ्यांना ५ पर्याय दिले. त्यांना त्यापैकी कोणताही एकच पर्याय निवडण्याची मुभा होती.

The Assessment Menu (मूल्यांकनाचा पसंती-फलक) :

 

Choice	भूमिका	कार्य
Choice 1	The Writer (लेखक)	कथेसाठी एक वेगळा शेवट लिहा. (Write a different ending)
Choice 2	The Artist (कलाकार)	कथेची ६ चित्रांची एक चित्रकथा (Comic Strip) बनवा.
Choice 3	The Actor (अभिनेता)	मुख्य पात्राचे २ मिनिटांचे एकपात्री सादरीकरण (Monologue) करा.
Choice 4	The Poet (कवी)	कथेचा बोध सांगणारी ८-१० ओळींची एक छोटी कविता करा.
Choice 5	The Reporter (वार्ताहर)	कथेतील मुख्य घटनेवर आधारित एक बातमीपत्र (Newspaper Report) लिहा.

मूल्यांकन : एकसमान रुब्रिक (Common Rubric) हा या प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचा भाग होता. जरी विद्यार्थ्यांनी वेगवेगळी ‘उत्पादने’ (Products) निवडली, तरी मी ती सर्व एकाच ‘निकष-तक्त्यावर’ (Rubric) तपासली.

रुब्रिकचे निकष (Criteria) :

१. Understanding of Plot (कथानकाची समज) : (निवडलेल्या माध्यमातून कथेची मुख्य घटना/समस्या अचूक दाखवली आहे का?)

२. Character Depiction (पात्रचित्रण) : (पात्राचा स्वभाव (उदा. माणसाचा गर्व) योग्यरीत्या प्रकट झाला आहे का?)

३. Creativity (सर्जनशीलता) : (सादर केलेला प्रकल्प स्वतःचा आणि नवीन विचार दाखवतो का?)

४. Clarity & Effort (स्पष्टता आणि प्रयत्न) : (सादरीकरण/लेखन सुस्पष्ट आहे का आणि त्यात मेहनत दिसून येते का?)

परिणाम : हा प्रयोग माझ्यासाठी अत्यंत आनंददायी आणि ‘Eye Opener’ होता. एक मुलगी जी वर्गात सहसा शांत असायची आणि लेखनात तिच्या खूप चुका व्हायच्या, तिने ‘Comic Strip’ (Choice 2) निवडला. तिने एकही पूर्ण वाक्य लिहिले नाही, पण तिने काढलेल्या चित्रांमधून आणि ‘Speech Bubbles’मधून कथेचा संपूर्ण आशय इतका अचूक मांडला की, तिची ‘कथानकाची समज’ (Rubric Criterion 1) ‘उत्कृष्ट’ होती. पारंपरिक लेखी परीक्षेत कदाचित ती मागे पडली असती. दुसरा एक मुलगा, जो अभ्यासात फारसा प्रगत नव्हता पण बोलण्यात पटाईत होता, त्याने ‘Monologue’ (Choice 3) निवडला. त्याने सिंहाच्या भूमिकेत जे सादरीकरण केले, त्यात कथेचा ‘मध्यवर्ती विचार’ (Central Idea) पूर्णपणे प्रतिबिंबित झाला होता.

या प्रक्रियेतून ‘भेदभाव’ (Differentiation) आपोआप साधला गेला. प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या नैसर्गिक कलानुसार ज्ञान प्रदर्शित करण्याची संधी मिळाली.

आव्हाने आणि मर्यादा (Challenges)

हे सर्व प्रत्यक्षात राबवणे पूर्णपणे सोपे नव्हते. काही आव्हाने नक्कीच आली : 

१. वेळेचे नियोजन (Time Management) : ‘नैपुण्य-आधारित’ पद्धतीत प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या स्वतःच्या गतीने शिकण्याची संधी द्यावी लागते. यामुळे, ठरलेल्या वेळेत अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याचे दडपण शिक्षकावर येऊ शकते.

२. वस्तुनिष्ठता (Objectivity) : ‘एकपात्री सादरीकरण’ आणि ‘बातमीपत्र’ यांसारख्या दोन भिन्न गोष्टी एकाच रुब्रिकवर तपासण्यासाठी, शिक्षकाची स्वतःची समज आणि निकष अत्यंत स्पष्ट असणे गरजेचे असते. यात सुरुवातीला वेळ लागतो.

३. संसाधने (Resources) : ‘Comic Strip’साठी लागणारा कागद, रंग किंवा ‘Monologue’ रेकॉर्ड करण्यासाठी मोबाईल, या गोष्टींची उपलब्धता प्रत्येक वेळी असेलच असे नाही.

४. पालकांचा दृष्टिकोन : पालकांना आपल्या पाल्याचे ‘गुण’ किंवा ‘रँक’ पाहण्याची सवय असते. त्यांना ‘Mastered’ (नैपुण्य प्राप्त) किंवा ‘Needs Practice’ (सरावाची गरज) हे अभिप्राय समजावून सांगणे, हे एक मोठे आव्हान आहे.

निष्कर्ष : परीक्षकाकडून सुलभकाकडे 

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२०ने माझ्यासारख्या शिक्षिकेची भूमिका एका ‘परीक्षका’कडून (Examiner) एका ‘सुलभका’कडे (Facilitator) बदलली आहे. ‘नैपुण्य’ आणि ‘पसंती’ या दोन साधनांनी माझ्या वर्गातील मूल्यांकनाची भीती जवळजवळ नाहीशी केली आहे.

‘कथा-लेखन’ या एकाच घटकाचे मूल्यांकन करताना, जेव्हा मी ‘Choice-Board’ वापरला, तेव्हा मला माझ्या वर्गात लेखक, कवी, कलाकार आणि अभिनेते एकाच वेळी दिसले. पारंपरिक पद्धतीत मला फक्त ‘उत्तरपत्रिका’ दिसल्या असत्या. हा बदल केवळ विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीसाठीच नाही, तर एक शिक्षक म्हणून मलाही अधिक समाधान देणारा आहे.

माझा अनुभव हेच सांगतो की, जेव्हा आपण मुलांवरील ‘गुण मिळवण्याचे’ दडपण काढून टाकतो आणि त्यांना ‘कौशल्य मिळवण्याचे’ (Mastery) स्वातंत्र्य देतो, तसेच ते कौशल्य दाखवण्यासाठी त्यांच्या ‘पसंतीचा’ (Choice) मार्ग निवडू देतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘अध्ययन’ घडते. NEP 2020चा हाच खरा उद्देश आहे, की असे विद्यार्थी घडवणे जे केवळ परीक्षेलाच नव्हे, तर आयुष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सक्षम आणि तयार असतील.

-अश्विनी दीपक आडकर

न्यू इंग्लिश स्कूल, वडगाव मावळ, पुणे

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उल्लेखनीय निबंध)

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा: गट पद्धती: भूमिका साकारणे व ऐतिहासिक व्यक्तीरेखा वठविणे, नकाशा खेळ.

 मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा: गट पद्धती: भूमिका साकारणे व ऐतिहासिक व्यक्तीरेखा वठविणे, नकाशा खेळ.

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशांचा स्वीकार सामाजिक शास्त्रांमध्ये केल्यास, विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक विषयांची आवड निर्माण होते, त्यांच्यामध्ये गंभीर विचार करण्याची क्षमता विकसित होते, आणि ते सक्रिय व जबाबदार नागरिक बनण्यास सज्ज होतात. हे नवे मूल्यांकन विद्यार्थ्यांना 'काय माहीत आहे' यापेक्षा 'ते माहीत असलेले ज्ञान कसे वापरतात' याचे मोजमाप करते, ज्यामुळे शिक्षण प्रक्रिया अधिक उ‌द्दिष्टपूर्ण आणि फलदायी होते. ही मूल्यांकन पद्धती वि‌द्यार्थ्यांच्या शिकण्यात अडथळे शोधून त्यांना वेळीच मदत करते आणि त्यांच्या पुढील प्रगतीसाठी आवश्यक दिशा निर्देश देते.

सामाजिक शास्त्रांमध्ये गट पद्धती मूल्यांकनाची उपयुक्तता बहुआयामी आहे. सामाजिक शास्त्रे विद्यार्थ्यांना समाज, संस्कृती, इतिहास, नागरिकशास्त्र आणि अर्थव्यवस्था यांचे सखोल ज्ञान देतात. या विषयांना केवळ पाठ्यपुस्तकीय ज्ञानापुरते मर्यादित न ठेवता, ते वास्तविक जीवनात कसे उपयोगी आहेत हे गट पद्धतीतून स्पष्ट होते. गटकार्य करताना विद्यार्थी सामाजिक समस्यांवर चर्चा करतात, विविध दृष्टिकोनांचा विचार करतात आणि सामूहिकरित्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचतात. यामुळे त्यांच्यामध्ये लोकशाही मूल्यांची आणि इतरांच्या मतांचा आदर करण्याची भावना वाढते. या पद्धतीमुळे वि‌द्यार्थ्यांची विचार करण्याची प्रक्रिया अधिक विकसित होते आणि ते माहितीचे विश्लेषण करून स्वतःचे मत मांडण्यास शिकतात, जे सामाजिक शास्त्रांच्या अध्ययनाचे मुख्य उ‌द्दिष्ट आहे. गटकार्यात प्रत्येक सदस्याला जबाबदारी वाटून दिली जाते, ज्यामुळे नेतृत्वाची क्षमता आणि सांघिक भावना विकसित होते.

वर्ग ६ वा साठी गट पद्धती मूल्यांकनाची उदाहरणे खालील प्रमाणे आहेत.

१. ऐतिहासिक स्थळांचे मॉडेल (Models of Historical Sites) तयार करणेः

विद्यार्थ्यांचे छोटे गट पाडावेत. प्रत्येक गटाला त्यांच्या अभ्यासक्रमातील एखा‌द्या ऐतिहासिक स्थळाचे (उदा. अजिंठा लेणी, शिवनेरी किल्ला किंवा हडप्पा संस्कृतीतील शहर) मॉडेल तयार करण्याची जबाबदारी द्यावी. या कामामध्ये गट सदस्यांनी त्या स्थळाची माहिती गोळा करणे, ऐतिहासिक महत्त्व समजून घेणे, मॉडेलसाठी लागणारे साहित्य निश्चित करणे आणि मॉडेल तयार करणे अपेक्षित आहे.

मूल्यांकन निकषः

मॉडेलची अचूकता, ऐतिहासिक माहितीचे सखोल आकलन, गटातील सदस्यांचे सहकार्य, सादरीकरणाची प्रभावीता आणि वेळेचे व्यवस्थापन. यातून इतिहास विषयाचे दृश्य आकलन होते आणि विद्यार्थ्यांना सर्जनशीलतेची संधी मिळते.

२. 'माझा परिसर' नागरिकशास्त्र सर्वेक्षण अहवाल (Civics Survey Report on 'My Locality'):

गटांनी त्यांच्या परिसरातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या कामावर (उदा. पाण्याची व्यवस्था, कचरा व्यवस्थापन, सार्वजनिक आरोग्य सुविधा) एक छोटा सर्वेक्षण प्रकल्प हाती घ्यावा. गटाने परिसरातील काही लोकांशी संवाद साधून माहिती गोळा करावी, समस्या आणि त्यांच्यावरील उपाययोजनांची नोंद करावी आणि एक लिखित किंवा दृकश्राव्य अहवाल तयार करावा.

मूल्यांकन निकषः

सर्वेक्षणातील प्रश्नांची गुणवत्ता, माहितीचे पद्धतशीर संकलन, अहवालातील निष्कर्षांची तर्कसंगत मांडणी, नागरिकशास्त्रातील संकल्पनांचा वापर (उदा. लोकशाही, जबाबदारी) आणि गट म्हणून समस्येचे विश्लेषण करण्याची क्षमता. यातून नागरिकशास्त्राचे व्यावहारिक ज्ञान मिळते.

वर्ग ७ वा साठी गट पद्धती मूल्यांकनाची उदाहरणे खालील प्रमाणे आहेत.

१. जागतिक समस्या आणि उपाययोजना नाट्यीकरण (Role Play on Global Issues and Solutions):

गटांनी अभ्यासक्रमातील एखा‌द्या जागतिक समस्येवर (उदा. प्रदूषण, बालकामगार, नैसर्गिक संसाधनांची कमतरता) नाट्यीकरण तयार करावे. नाट्यीकरणातून समस्येचे स्वरूप, त्याचे परिणाम आणि त्यावर गट सदस्यांनी सुचवलेले उपाय स्पष्ट करावे लागतील.

मूल्यांकन निकषः

समस्येचे सखोल आकलन, उपाययोजनांची व्यवहार्यता, संवादाची प्रभावीता, नाट्यीकरणाचे भावनिक आणि सामाजिक परिणाम आणि इतिहासाच्या संदर्भाचा वापर. यातून गंभीर विषयांवर चिकित्सक विचार करण्याची सवय लागते.

२. 'आपल्या काळातील महत्त्वाचे ऐतिहासिक पात्र' चर्चासत्र (Seminar on 'Important Historical Figures of Our Time'):

प्रत्येक गटाला अभ्यासक्रमातील एका महत्त्वाच्या ऐतिहासिक पात्रावर (उदा. छत्रपती शिवाजी महाराज, महात्मा गांधी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर) चर्चासत्र आयोजित करण्याची जबाबदारी द्यावी. गट सदस्यांनी त्या पात्राच्या कार्याचे विश्लेषण करणे, त्यांच्या कार्याचा वर्तमान समाजावर झालेला परिणाम स्पष्ट करणे आणि त्यांचे महत्त्व सिद्ध करणे अपेक्षित आहे. चर्चासत्र प्रश्नोत्तर सत्रासह आयोजित केले जावे.

मूल्यांकन निकषः

माहितीची सखोलता आणि विश्लेषण, ऐतिहासिक तथ्यांची अचूकता, चर्चासत्राची तयारी आणि आयोजन कौशल्ये, गटाच्या बाजूने प्रभावीपणे युक्तिवाद करण्याची क्षमता. यातून विद्यार्थ्यांना ऐतिहासिक दृष्टिकोन आणि विश्लेषणात्मक विचार विकसित करता येतो.

भूमिका साकारणे (Role Play) आणि ऐतिहासिक व्यक्तीरेखा वठविणे (Historical Character Portrayal)

सामाजिक शास्त्रांतील मूल्यांकनाच्या नव्या दिशांमध्ये 'भूमिका साकारणे (Role-Playing)' आणि 'ऐतिहासिक व्यक्तीरेखा वठविणे (Historical Character Portrayal)' यांसारख्या साधनांचा समावेश करणे विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे केवळ पाठ्यपुस्तकीय ज्ञानाचे मोजमाप नसून, विद्यार्थ्यांच्या उपयोजन क्षमतेचे, भावनिक बु‌द्धिमतेचे आणि चिकित्सक विचारसरणीचे मूल्यांकन करण्याचे अभिनव मार्ग आहेत.

सामाजिक शास्त्रात उपयुक्तताः

सामाजिक शास्त्रांचे मूळ उ‌द्दिष्ट विद्यार्थ्यांना भूतकाळातील घटना, सामाजिक संरचना आणि नागरिकांचे अधिकार व कर्तव्ये यांची जाणीव करून देणे हे आहे. भूमिका साकारणे आणि ऐतिहासिक व्यक्तीरेखा वठविणे या पद्धती विद्यार्थ्यांमध्ये सहानुभूती (Empathy) आणि ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेण्याची क्षमता विकसित करतात. विद्यार्थी जेव्हा एखा‌द्या ऐतिहासिक व्यक्तीची किंवा विशिष्ट सामाजिक भूमिकेची भूमिका घेतात, तेव्हा ते त्या परिस्थितीचा अधिक सखोलपणे अनुभव घेतात. यामुळे विषय अधिक जिवंत आणि अर्थपूर्ण बनतो. उदाहरणाथ, एखा‌द्या गरीब शेतकरी कुटुंबातील मुलाची भूमिका साकारल्याने, विद्यार्थी त्या काळात असलेल्या आर्थिक विषमतेची आणि जीवनशैलीची समस्या प्रत्यक्ष अनुभवू शकतात.

मूल्यांकन प्रक्रिया

या पद्धतींच्या मूल्यांकनासाठी पारंपरिक लेखी परीक्षा अपुऱ्या ठरतात. त्यासाठी निरीक्षण (Observation), चेकलिस्ट (Checklist), रुब्रिक्स (Rubrics) आणि सहकर्मी मूल्यांकन (Peer Assessment) यांसारख्या गुणात्मक साधनांचा वापर करणे आवश्यक आहे.

विद्यार्थी भूमिकेतील भावना आणि विचार किती प्रभावीपणे व्यक्त करू शकतात. सादर केलेली माहिती आणि व्यक्तीरेखेचे चित्रण ऐतिहासिक तथ्यांशी किती सुसंगत आहे. भूमिका साकारताना संवाद किती स्पष्ट, प्रभावी आणि भूमिकेशी अनुरूप होता.

भूमिकेच्या माध्यमातून एखादी सामाजिक समस्या किंवा ऐतिहासिक पेचप्रसंग सोडवण्यासाठी विद्यार्थ्याने कोणते उपाय सुचवले. भूमिकेत नवीन कल्पनांचा समावेश आणि सादरीकरणातील आत्मविश्वास.

वर्ग ६ वी साठी खालील प्रमाणे उदाहरणे देता येतील..

स्थानिक शासन (ग्रामसभा):

भूमिकाः

विद्यार्थी सरपंच, ग्रामसेवक, नागरिक (शेतकरी, महिला प्रतिनिधी) आणि विरोधी पक्षाचे सदस्य अशा भूमिका घेऊन गावातील पाण्याच्या समस्येवर चर्चा करतील.

मूल्यांकनः

जाईल. लोकशाही प्रक्रियेची समज, चर्चेतील सहभाग आणि समस्येवर तोडगा काढण्याची क्षमता तपासली जाईल.

हडप्पा संस्कृतीतील जीवनः

भूमिकाः

विद्यार्थी हडप्पातील व्यापारी, कारागीर (मातीची भांडी बनवणारा), शेतकरी आणि पुरोहित अशा भूमिका घेऊन शहराचे नियोजन, व्यापार आणि धार्मिक प्रथा यावर एक छोटेसे नाट्य सादर करतील.

मूल्यांकनः

शहरी जीवनशैली, व्यापाराची कल्पना आणि ऐतिहासिक तपशीलांचे योग्य सादरीकरण तपासले जाईल.

वर्ग ७ वी साठी खालील प्रमाणे उदाहरणे देता येतील..

शिवाजी महाराजांचे 'स्वराज्याचे' ध्येयः

ऐतिहासिक व्यक्तीरेखाः वि‌द्यार्थी शिवाजी महाराज, जिजामाता, तानाजी मालुसरे किंवा कोणताही अष्टप्रधान मंडळातील सदस्य अशा ऐतिहासिक व्यक्तींची भूमिका वठवतील.

मूल्यांकनः

महाराजांच्या धोरणांमागील विचार, स्वराज्य स्थापनेची प्रेरणा आणि त्या व्यक्तीरेखेच्या आयुष्यातील प्रमुख घटनांचे महत्त्व किती प्रभावीपणे मांडले, हे पाहिले जाईल.

भक्ति चळवळीतील संतः

ऐतिहासिक व्यक्तीरेखाः संत तुकाराम, संत कबीर, किंवा संत ज्ञानेश्वर यांची भूमिका वठवून विद्यार्थी अभंग किंवा दोहे यांच्या माध्यमातून समाजसुधारणेचा संदेश देतील.

मूल्यांकनः

संतांच्या विचारांचे सामाजिक महत्त्व, भाषेवरील प्रभुत्व आणि विचारांची स्पष्टता तपासली जाईल.

मुघलकालीन प्रशासन (अकबराचा दरबार):

भूमिका

वि‌द्यार्थी अकबर, बिरबल, आणि दरबारातील विविध अधिकारी (उदा. महसूल मंत्री) यांच्या भूमिका घेऊन 'दिन-ए-इलाही' सारख्या धोरणांवर किंवा युद्धविषयक निर्णयांवर चर्चा करतील. 

मूल्यांकन

जाईल. दरबारातील शिष्टाचार, प्रशासकीय धोरणांची समज आणि विविध दृष्टिकोन मांडण्याची क्षमता तपासली

या मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा विद्यार्थ्यांमध्ये केवळ ज्ञान संपादन करण्याऐवजी, ते ज्ञान आत्मसात करून सामाजिक आणि ऐतिहासिक संदर्भाशी जोडण्याची क्षमता विकसित करतात. यामुळे सामाजिक शास्त्रांचे शिक्षण अधिक प्रभावी आणि परिणामकारक ठरते.

नकाशा खेळ (Map Games) -

सामाजिक शास्त्रांच्या अध्यापनात मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा विद्यार्थ्यांच्या केवळ ज्ञानाची तपासणी करण्याऐवजी त्यांच्या समजूतदारपणा, चिकित्सक विचारशक्ती, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि सामाजिक जाणीव यांसारख्या कौशल्यांवर अधिक लक्ष केंद्रित करतात. या नव्या दृष्टिकोनामुळे विद्यार्थी पुस्तकी ज्ञानापलीकडे जाऊन वास्तविक जगातील समस्यांना सामोरे जाण्यासाठी तयार होतात.

सामाजिक शास्त्रांत नकाशा खेळाची उपयोगिता खूप मोठी आहे. नकाशा खेळ (Map Games) एक क्रियाशील (Active) आणि आकर्षक (Engaging) शैक्षणिक साधन आहे. हे वि‌द्यार्थ्यांना भूगोलाचे आकलन, ऐतिहासिक घटनांचे स्थान निश्चित करणे, प्रादेशिक संबंध समजून घेणे आणि समकालीन जागतिक समस्यांचा अभ्यास करणे यासाठी मदत करते.

वर्ग ६ वी साठी नकाशा खेळाची खालील प्रमाणे उदाहरणे आहेत..

आपले राज्य ओळखणेः

विद्यार्थ्यांना राज्याच्या नकाशावर विशिष्ट ऐतिहासिक किल्ले, प्रमुख नद्या किंवा महत्त्वाची पिके दर्शवणारे चिन्ह ओळखण्यास सांगणे. उदा. महाराष्ट्र नकाशावर अजिंठा-वेरूळ लेणी किंवा गोदावरी नदीचे स्थान शोधणे.

जिल्हा आणि सीमा ओळखः

भारतातील वेगवेगळ्या राज्यांच्या नकाशावर विविध राज्यांच्या सीमा किंवा विशिष्ट राज्याच्या जिल्ह्यांच्या सीमा ओळखणे आणि शेजारील जिल्हे / राज्ये कोणते आहेत हे सांगणे.

नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शोधः

नकाशावर दिलेल्या चिन्हांवरून (उदा. कोळसा, लोहखनिज, वनक्षेत्र) विशिष्ट प्रदेशात कोणती नैसर्गिक साधनसंपत्ती उपलब्ध आहे, हे शोधणे आणि त्याचे वितरण दाखवणे. उदा. भारताच्या नकाशावर कोळसा खाणीचे क्षेत्र ओळखणे.

वर्ग ७ वी नकाशा खेळाची खालील प्रमाणे उदाहरणे आहेत.

जागतिक समस्या आणि ठिकाणेः

जागतिक नकाशावर उष्णकटिबंधीय प्रदेश, प्रमुख हवामान विभाग किंवा विविध नैसर्गिक आपत्त्यांचे (उदा. भूकंप, त्सुनामी) ठिकाण ओळखणे. यामुळे जागतिक भूगोलाचे आणि पर्यावरणाचे आकलन होते.

व्यापारी मार्ग/वाहतूक मार्गः

प्राचीन किंवा आधुनिक काळातील महत्त्वाचे व्यापारी मार्ग (उदा. सिल्क रुट किंवा सागरी मार्ग) नकाशावर दर्शवणे आणि त्या मार्गाचे महत्त्व स्पष्ट करणे.

नकाशा खेळामुळे वि‌द्यार्थ्यांना भूगोलातील मूलभूत संकल्पना, इतिहासातील घटनांचे भौगोलिक स्थान आणि नागरिकशास्त्रातील प्रशासकीय सीमांची कल्पना सहजपणे येते. हे खेळ विद्यार्थ्यांच्या निरीक्षण क्षमता आणि स्थानिक विचार (Spatial Thinking) विकसित करतात, ज्यामुळे सामाजिक शास्त्रांचे शिक्षण अधिक प्रभावी आणि मनोरंजक बनते.

नवीन मूल्यांकन पद्धतींचे सकारात्मक परिणाम

प्रचलित पारंपरिक परीक्षा पद्धतींच्या पलीकडे जाऊन शिक्षणात सखोलता आणण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला चालना देण्यासाठी मूल्यांकन पद्धतीत आमूलाग्र बदल करणे आवश्यक ठरते. याच दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल म्हणजे सामाजिक शास्त्रांसारख्या विषयांमध्ये गट पद्धती, भूमिका साकारणे, ऐतिहासिक व्यक्तीरेखा वठविणे आणि नकाशा खेळांसारख्या अभिनव तंत्रांचा समावेश करणे.

विशेषतः इयत्ता ६ वी व ७ वीच्या वि‌द्यार्थ्यांसाठी ही नवीन पद्धत

 अत्यंत सकारात्मक परिणाम घडवून आणणारी ठरत आहे.

धन्यवाद..!

- देवेंद्र विजय खंडारे

जि.प. प्राथमिक शाळा, सिंदखेड मोरेश्वर, अकोला.

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उत्तेजनार्थ निवडलेला निबंध)

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा: विज्ञान विषयात पुस्तकासह चाचणी, विचारप्रवर्तक प्रश्न वापरून मूल्यांकन

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा: विज्ञान विषयात पुस्तकासह चाचणी, विचारप्रवर्तक प्रश्न वापरून मूल्यांकन

भारताला जागतिक महासत्ता बनवण्यासाठी, जागतिक स्तरावरील विविध क्षेत्रांमध्ये होणाऱ्या आमूलाग्र बदलांना आणि आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी आवश्यक आहे ते सक्षम नागरिक बनवणे आणि त्यासाठी सर्वात महत्त्वाचे आहे ते शिक्षण. ‘‘शिक्षण हे समाज परिवर्तनाचे साधन आहे." म्हणूनच शिक्षण हे समाजातील विशिष्ट घटकांपुरते मर्यादित राहून चालणार नाही तर सर्व घटकांना त्याचा लाभ मिळाला पाहिजे. सर्वांना शिक्षण व्यवस्थेत सामावून घेतले पाहिजे, या उद्देशाने तब्बल ३४ वर्षांनंतर डॉ. के. कस्तुरीरंगन यांच्या अध्यक्षतेखाली ४५८ पृष्ठांचा मसुदा आराखडा ३१ मे २०१९ रोजी सादर केला. हा मसुदा म्हणजे राष्ट्रीय शिक्षण धोरण-२०२० होय. शिक्षण प्रक्रियेत मूल्यांकन ही प्रत्यक्ष महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. शिक्षणाचा दर्जा हा मूल्यांकनाच्या नवनव्या दिशांवर अवलंबून आहे; किंबहुना शिक्षणाचा दर्जा उंचावण्यासाठी मूल्यांकनाच्या नवनव्या दिशांचा ऊहापोह होणे अत्यावश्यक आहे. यशवंतराव चव्हाण सेंटर, शिक्षण विकास मंचाने हा गहन, चिंतनशील विषय ‘‘मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा" आम्हा शिक्षकांना दिला. पर्यायाने शिक्षणाचा दर्जा उंचावण्यासाठी हा एक मैलाचा दगड आहे.

नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाची दूरदृष्टी भारतीय मूल्यांपासून विकसित केलेली सर्वांना उच्च गुणवत्तेचे शिक्षण उपलब्ध करून देऊन विद्यार्थ्यांना अध्ययन निष्पत्ती साध्य करणे आणि एकविसाव्या शतकातील जीवन कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी मूल्यमापनात परिवर्तन करणे आवश्यक आहे, हा उद्देश डोळ्यासमोर ठेवून मूल्यमापनाऐवजी मूल्यांकन हा शब्द वापरण्यात आला आहे. आपण सध्या शिक्षण हक्क कायदा २००९ अंतर्गत विद्यार्थ्यांच्या सातत्यपूर्ण व सर्वकष मूल्यमापनात श्रेणीच्या आधारे प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या संपादनाबाबतचे निष्कर्ष काढत आहोत. याऐवजी आता प्रत्येक मुलाच्या अध्ययन निष्पत्तीचा शोध घेऊन त्याच्या संपादनाच्या आधारे विद्यार्थ्यांना मूलभूत संकल्पना समजल्या आहेत की नाही हे पाहिले जाईल. त्यासाठी उच्चश्रेणीय प्रश्नांचा वापर केला जाईल.

म्हणून मूल्यमापनाऐवजी ‘मूल्यांकन’ हा शब्द वापरण्यात आला आहे.

मूल्यमापन आणि मूल्यांकन हे शब्द सारखे वाटत असले तरी त्यात काही महत्त्वाचे फरक आहेत.

मूल्यांकनाचा उद्देश विद्यार्थ्यांच्या ज्ञान, कौशल्य, समज, आणि प्रगतीची माहिती गोळा करणे. मूल्यमापनात गोळा केलेल्या माहितीच्या आधारे विद्यार्थ्याची कामगिरी, शिक्षणाच्या परिणामाची किंमत ठरवणे.

मूल्यांकन सतत चालणारी प्रक्रिया तर मूल्यमापन अंतिम किंवा ठरावीक टप्प्यावर थांबते.

मूल्यांकनाचे प्रकार फॉर्मेटिव्ह दरम्यानची माहिती तर मूल्यमापनाचा समेटिव्ह - अंतिम निकाल.

मूल्यांकनाचा उपयोग शिक्षण सुधारण्यासाठी, विद्यार्थ्यांना योग्य दिशा देण्यासाठी तर मूल्यमापनाचा उपयोग विद्यार्थ्यांची गुणवत्ता ठरवण्यासाठी, प्रमाणपत्र देण्यासाठी, प्रवेश निर्णयासाठी होतो.

मूल्यांकनाची उदाहरणे प्रोजेक्ट, क्विझ, तासातील कृती, प्रॅक्टिकल तर मूल्यमापनाची उदाहरणे अंतिम परीक्षा, मार्क्स, ग्रेड, स्तर निर्धारण होय.

नवीन शैक्षणिक धोरणात प्रभावी मूल्यांकन करण्यासाठी क्षमता व अध्ययन निष्पत्तींचे मापन रचनात्मक, अध्ययनकेंद्री मूल्यांकन स्तरानुसार विद्यार्थ्यांच्या विविधतेला सामावून घेणारे विश्वासार्ह व वस्तुनिष्ठ आहे. एकूणच मूल्यमापन पद्धती बदलून मूल्यांकन करण्यात आले आहे.

विज्ञान विषयातील मूल्यांकनाची पद्धत जाणून घेऊ या -

1. ज्ञान व समज - संकल्पना समजणे, व्याख्या सांगणे.

2. प्रयोगशीलता - प्रयोग करताना पायऱ्या पाळणे, निष्कर्ष काढणे.

3. निरीक्षण व नोंद - निरीक्षण कौशल्य, आकृती, तक्ता पूर्ण करणे

4. अन्वेषण व समस्या सोडवणे - स्थानिक समस्यांवर विज्ञान वापरून उपाय सुचवणे (उदा. प्लास्टिकचा पर्यावरणीय परिणाम).

5. प्रकल्प व सादरीकरण - गटकार्य, मॉडेल्स, पोस्टर.

6. वृत्ती व मूल्ये - विज्ञान प्रयोगशाळेत सुरक्षितता पाळणे, गटात सहकार्य करणे.

उदाहरणार्थ : संशोधन प्रकल्पाचे नाव : इको-ब्रिक्स तयार करणे.

निरीक्षण : प्लास्टिकची घनता व लवचिकता जाणवली

कौशल्य : प्लास्टिक बाटलीत समान दाबाने भरले.

अनुमान : भविष्यात हे बांधकामासाठी वापरता येईल.

गटकार्य : कचऱ्यातील प्लास्टिकचा पुनर्वापर करून उपयुक्त वस्तू बनवा.

मूल्यांकन : पर्यावरणीय जाणीव, उपयोजन, टीमवर्क.

सर्जनशीलता व समस्या सोडवणे.

मी आकारिक मूल्यमापन करताना ही संशोधन पद्धती वापरत होतेच; पण आता ज्ञान, आकलन, उपयोजन, कौशल्य, याबरोबर सर्जनशीलता, नवनिर्मिती या बाबींचा समावेश आहे. सोबतच अध्ययन निष्पत्तीचे स्तरही निश्चित करायचे आहेत. विद्यार्थी शिकला किंवा नाही यापेक्षा तो किती प्रमाणात शिकला, याचे मूल्यांकन करणे अपेक्षित आहे. मुलाला ‘शिकवणे’पेक्षा ‘शिकते करणे’ अपेक्षित आहे.

विज्ञानात प्रचलित मूल्यमापन पद्धतीत लेखी व प्रात्यक्षिक परीक्षेवर भर देण्यात आला आहे. पण नवीन धोरणात विविध तंत्रांचा विचार करता ओपन बुक टेस्ट, विचारप्रवर्तक प्रश्न तयार करणे व शोध पद्धत वापरून मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा शोधता येतील, असे मला वाटते. या तिन्ही मूल्यांकन तंत्रांचा एकत्रित वापर करता येऊ शकतो.

ओपन बुक टेस्ट म्हणजे विद्यार्थ्यांना प्रश्नपत्रिकेच्या वेळी पाठ्यपुस्तके, वही, नोंदी वापरण्याची परवानगी असते. पण प्रश्न हे थेट पाठांतरावर आधारित नसून विचारप्रवर्तक असतात. आकलनाधारित शिक्षण तपासता येते. उच्चस्तरीय विचारशक्ती विकसित होते. त्यामुळे तर्कशक्ती, विश्लेषण, सृजनशीलता तपासता येते. विद्यार्थी प्रयोग, निरीक्षण व जीवनातील उदाहरणे जोडून उत्तर लिहितात.

विज्ञान विषयात कसे वापरावे?

1. समस्या-आधारित प्रश्न

उदा. ‘‘जर शहरात प्रदूषणाचा स्तर वाढला तर कोणते रासायनिक उपाय उपयोगी ठरतील? पुस्तकातील अध्यायांचा संदर्भ घेऊन उत्तर द्या."

2. प्रयोगांवर आधारित प्रश्न :

‘‘आम्ल-क्षार अभिक्रियेचे निरीक्षण समजावून सांगा व त्याचे दैनंदिन जीवनातील उपयोग उदाहरणासह लिहा."

3. चार्ट/डेटा विश्लेषण :

विद्यार्थ्यांना प्रयोगशाळेतील मोजमापे, ग्राफ देऊन त्यावरून निष्कर्ष काढण्यास सांगावे.

4. सृजनशील प्रश्न :

‘‘जर तुम्हाला ‘सौरऊर्जेवर चालणारे गाव' बनवायचे असेल, तर विज्ञानातील कोणकोणती तत्त्वे उपयोगी पडतील?"

5. समूहचर्चा आधारित ओपन बुक टेस्ट :

गटाने पुस्तकांचा वापर करून एकत्रित उत्तर द्यावे, ज्यातून सहकार्य व विचारांची देवाणघेवाण वाढते.

फायदे

विद्यार्थ्यांना फक्त पाठांतर न करता आकलन, विश्लेषण करण्याची संधी मिळते. आयुष्याशी जोडलेले शिक्षण शक्य होते. शिक्षकांना खरी क्षमता दिसून येते. पुस्तकांसह चाचणीत विद्यार्थ्यांच्या गहन आकलन, विश्लेषण, चिंतन आणि समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेची चाचणी घेण्याचा मार्ग आहे. विज्ञानात पुस्तकांसह चाचणी पर्यावरणशास्त्र व शाश्वत विकास, दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र, ऊर्जा परिवर्तन, मानवी आरोग्य व स्वच्छता इ. प्रकरणासाठी सहज वापरता येईल.

ओपन बुक टेस्टची पद्धत

(अ) तयारी

विद्यार्थ्यांना पुस्तक, नोंदी, आकृत्या वापरायला परवानगी असते.

प्रश्न असे असावेत की फक्त पुस्तकातील मजकूर कॉपी करून उत्तर देता येणार नाही.

(ब) प्रश्न विचारण्याची पद्धत

प्रश्नांचे स्वरूप अनुप्रयोगाधारित व उच्चस्तर विचार कौशल्यावर आधारित असावे.

प्रश्न - उदा. ‘‘एका गावात प्लास्टिक कचरा जास्त प्रमाणात आहे, तर ‘Reduce, Reuse, Recycle' यापैकी कोणता उपाय जास्त उपयुक्त ठरेल? कारण द्या."

आकृती / डेटा : दिलेल्या ग्राफ, तक्ता किंवा चित्रावरून विश्लेषण करणे.

दैनंदिन जीवनातील समस्या ‘‘तुमच्या परिसरातील पाण्याचे स्रोत कमी होत आहेत. विज्ञानाच्या आधारे कोणते उपाय करता येतील?"

तुलनात्मक प्रश्न - दोन संकल्पनांची तुलना करून योग्य निष्कर्ष काढणे.

(क) मूल्यांकन पद्धत

फक्त योग्य उत्तरावर गुण न देता, विचारांची मांडणी, तर्कशक्ती, आकृती/ उदाहरणांचा वापर, नवनिर्मितीशील उपाय यावर जास्त भर द्यावा.

विद्यार्थ्यांच्या उत्तरपत्रिकेत ‘‘का?" आणि ‘‘कसे?" हे भाग असणे आवश्यक आहे.

तुमच्या गावात पाणीटंचाई आहे. पाण्याचे पुनर्भरण, या संकल्पनेवर आधारित उपाय प्रश्न. घरातील पंखा, ट्युबलाईट, रेफ्रिजरेटर यांचे कार्य ऊर्जा रूपांतरणाच्या आधारे समजावून सांगा.

पुस्तकासह चाचणीत ‘‘माहिती आठवणे" नव्हे तर ‘‘ज्ञान वापरणे" दिशेने विद्यार्थ्यांना प्रवृत्त करणे होय.

पुस्तकासह चाचणीत विकसित होणारी कौशल्ये : विश्लेषण कौशल्य-उपयोगी माहिती शोधण्याचे कौशल्य, लेखनकौशल्य, आंतरसंबंध जोडण्याचे कौशल्य, समीक्षणात्मक विचारसरणी ही कौशल्ये विकसित होतात.

पुस्तकासह चाचणीत नवीन दृष्टिकोन कसा विकसित करता येईल ते उदाहरण पाहू या.

इयत्ता ९ वी : विषय-विज्ञान आणि तंत्रज्ञान : घटक - परिसंस्थेतील ऊर्जाप्रवाह

1. ज्ञानापेक्षा समजावर भर

प्रश्न - ‘‘एखाद्या गावात वीज गेल्यावर दिवसभराचा ऊर्जा प्रवाह कसा प्रभावित होईल? उदाहरणासह स्पष्ट करा.’’

"जर अन्नसाखळीतील प्राथमिक उपभोक्ता अचानक नष्ट झाले, तर परिसंस्थेवर कोणते परिणाम होतील?"

2. अनुभवाधारित प्रश्न

विद्यार्थी त्यांच्या परिसरातील झाडे, प्राणी, शेत, कचरा व्यवस्थापन, नद्या अशा गोष्टींचा उल्लेख करून उत्तर देतील.

3. आकृतीवर आधारित प्रश्न

अपूर्ण आकृती देऊन त्यात ऊर्जा प्रवाह दाखवायला सांगणे.

पिरॅमिड देऊन त्यातील पोकळ जागा भरणे.

4. नवीन दृष्टिकोन निर्माण करणारे प्रश्न

‘‘सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट साधण्यासाठी ऊर्जा प्रवाहातील कोणत्या स्तरावर जास्त लक्ष द्यावे लागेल?"

‘‘आपण सर्वांनी जर शाकाहारी आहार घेतला तर ऊर्जा प्रवाह कसा बदलेल?"

पुस्तकांसह चाचणीसाठी आणखी नवी तंत्रे, नवीन साधने कोणती ते पाहू या-

1. इन्फोग्राफिक्स व माइंड मॅप्स

विद्यार्थ्यांना उघड्या पुस्तकासोबत स्वतःचे माइंड मॅप तयार करायला सांगणे.

2. डिजिटल टूल्स (जर शाळेत परवानगी असेल तर Padlet, Canva, Google Jamboard वापरून ऊर्जा प्रवाहाचे दृश्यरूप सादर करणे.

3. सिम्युलेशन/गेम्स

विद्यार्थ्यांना ‘‘Energy flow game" खेळायला देता येईल, जसे की वेगवेगळ्या कार्ड्सवर उत्पादक, उपभोक्ता, अपघटक लिहून अन्नसाखळी तयार करणे.

नव्याने दृष्टिकोन रुजवण्याचे उपाय

चिंतनशील प्रश्न : ‘‘का?" आणि ‘‘काय परिणाम होतील?" यावर भर देणारे.

प्रश्नसंच वेगळा ठेवणे : ज्या प्रश्नांची उत्तरे पुस्तकात सरळ मिळत नाहीत.

सहकार्याधारित शिकवण : लहान गटात OBT घेऊन चर्चेने उत्तर द्यायला लावणे.

जीवनाशी जोडलेले प्रश्न : विद्यार्थ्यांच्या घरगुती, स्थानिक परिसंस्थेशी निगडित.

अशा पद्धतीने ओपन बुक टेस्ट केवळ ‘‘पुस्तक उघडे ठेवून परीक्षा" न राहता, विचारशक्ती, सृजनशीलता, व पर्यावरणीय संवेदनशीलता वाढवणारे मूल्यांकन साधन बनेल.

स्वतः स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेकडे मुलांना हळूहळू वळवायचे आहे, शिकण्याची कला अवगत करायची आहे, शिकायचं कसं हे बघण्यासाठी आपल्याला नवीन साधन तंत्राचा वापर करायचा आहे.

अगदी अलीकडेच मी इयत्ता ९ वी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान- उपयुक्त व उपद्रवी सूक्ष्मजीव यावर नव्या पद्धतीने मूल्यांकन केले.

अ) ‘‘सूक्ष्मजीवांचा वापर करून खाद्यनिर्मिती कशी होते?" यावर लघु चर्चासत्र आयोजित केले. चर्चसत्रानंतर प्रत्येक विद्यार्थ्याने निरीक्षण लिहावे.

उद्दिष्ट : विद्यार्थ्यांचे सतत विचार, निरीक्षण व विश्लेषण कौशल्य मोजणे.

ब) विद्यार्थ्यांना छोटे प्रयोग किंवा प्रकल्प देणे : 

उदाहरण : घरातील दही, पावसाळ्यातल्या, नाल्यांमधील पाण्यातील जीवांचा अभ्यास, फळे, साचलेले किंवा खराब होणारे सूक्ष्मजीव.

मूल्यांकन घटक : 

1. संग्रहित डेटा/निरीक्षण

2. निष्कर्ष (उपयोगी किंवा हानिकारक असल्याचे विवेचन)

3. रचनात्मक सादरीकरण (चार्ट, मॉडेल, पोस्टर)

(क) स्वतःचे मूल्यांकन / सहकारी मूल्यांकन

विद्यार्थ्यांनी आपण किंवा आपले सहकारी किती शिकलो, कोणते प्रयोग योग्य केले, कोणते निरीक्षण चुकले हे स्वयंमूल्यांकन करणे.

(ड) सक्रिय सहभाग आणि चर्चा

प्रश्नोत्तरे, लघुचर्चा, ‘‘सूक्ष्मजीव जर संपले तर काय होईल?" यासारखे विचार प्रयोगात्मक परिस्थितीवर विचारले.

(इ) डिजिटल / टेक्नोलॉजी वापरून मूल्यांकन

लॅब नोटबुकवर ऑनलाइन डेटा नोंद करणे, फोटो काढून निरीक्षण सादर करणे.

व्हिडिओ रिपोर्ट किंवा पॉवरपॉइंट प्रस्तुत करणे.

1. सक्रिय प्रयोग

दही तयार करणे → Lactobacillusचा अभ्यास

साचलेली भाजी फंगसची वाढ निरीक्षण

पाण्यातील जीव सूक्ष्मदर्शकाद्वारे निरीक्षण

2. सूक्ष्मजीवांचे फायदे व तोटे सादरीकरण

पोस्टर किंवा चार्ट तयार करणे

उपयोगी आणि हानिकारक सूक्ष्मजीवांची तुलना

3. मिनी-चाचण्या / क्विझ

प्रत्यक्ष निरीक्षणावर आधारित लघु प्रश्न

4. सहकार्य / समूह कार्य

३-४ जणांचे गट, प्रत्येक गटाने एक प्रयोग करून निष्कर्ष सादर करणे.

४. मूल्यांकन मापदंड

घटक मापन पद्धत गुण / महत्त्व

प्रयोगाची तयारी, साधने, स्वच्छता 10

निरीक्षण व नोंदी अचूकता, स्पष्टता, तपशील 20

निष्कर्ष

तर्कसंगत, वैज्ञानिक आधार 20

सादरीकरण ग्राफ, चार्ट, पोस्टर, डिजिटल 10

सहभाग व सहकार्य सक्रियता, गटकार्य 10

५. शालेय जीवनात राबविण्याची पद्धत

1. दर आठवड्याला लहान प्रयोग निरंतर मूल्यांकन.

2. दर महिन्याला प्रकल्प / सादरीकरण गंभीर मूल्यांकन.

3. विद्यार्थ्यांचे स्वयंमूल्यांकन आत्म-जागरुकता वाढवणे.

4. शिक्षकाने मार्गदर्शन प्रयोगातील चुका सुधारण्यासाठी शिकण्याची प्रक्रिया मजेदार बनवणे. गेमिफिकेशन, प्रयोगात्मक चॅलेंजेस.

ओपन बुक टेस्ट मूल्यांकन प्रक्रिया

1. प्रकरण निवडणे

2. प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप

थेट पुस्तकातील पाठांतरावर आधारित प्रश्न न ठेवता, अनुप्रयोग, तुलना, विश्लेषण व मत मांडणे अशा पातळीवरील प्रश्न विचारावेत.

विद्यार्थ्यांना पुस्तक खुले ठेवून उत्तर द्यायची मुभा असेल.

3. सूचना विद्यार्थ्यांना देणे

पुस्तक वापरू शकता, पण थेट मजकूर जसाच्या तसा उतरवला तर पूर्ण गुण मिळणार नाहीत.

समजावून सांगणे, उदाहरणे देणे व स्वतःची मते मांडणे आवश्यक आहे.

4. प्रश्नांची रचना Bloom's Taxonomy नुसार करणे

स्मरण : थोडे प्रश्न - उदा. ऊर्जा प्रवाहाचे चित्र रेखाटून दाखवा.

समज : उदा. उत्पादक व अपघटक यांची तुलना करा.

अनुप्रयोग : जर एखाद्या अन्नसाखळीत एक घटक नाहीसा झाला तर काय परिणाम होतील?

विश्लेषण : दोन परिसंस्था (वन व तलाव) यांच्या ऊर्जा प्रवाहाची तुलना करा.

निर्मिती : तुमच्या परिसरातील साधी अन्नसाखळी/अन्नजाळे तयार करा.

5. गुणांकन निकष

फक्त पुस्तकातील मजकूर उतरवला. - अंशतः गुण

समजावून सांगितले, चित्र/आकृती वापरली. - चांगले गुण

स्वतःचे उदाहरण/मते जोडली. - पूर्ण गुण

उदाहरण : ओपन बुक टेस्ट प्रश्नपत्रिका

प्रकरण : परिसंस्थेतील ऊर्जा प्रवाह

प्रश्न

1. परिसंस्थेत ऊर्जा प्रवाहाचे स्वरूप एकमार्गी का असते? (3 गुण)

2. तुमच्या परिसरातील किमान तीन अन्नसाखळ्या लिहा आणि त्यातून तयार होणारे अन्नजाळे दाखवा. (5 गुण)

3. जर एका जंगलातील ससे नाहीसे झाले तर अन्नसाखळी व अन्नजाळ्यावर काय परिणाम होतील? (4 गुण)

4. तक्त्यात दिलेल्या दोन परिसंस्थांची तुलना करा. (वन विरुद्ध तलाव) (4 गुण)

5. स्वतःचे मत द्या - ‘‘मानव हा परिसंस्थेत संतुलन बिघडवणारा घटक आहे". (4 गुण)

◆ प्रत्यक्ष अंमलबजावणी

विद्यार्थ्यांना पुस्तकासह वर्गात ४५ मिनिटे दिली जातील.

शिक्षक आधीच सांगतील की उत्तरे फक्त पुस्तकातून न घेता स्वतःच्या भाषेत व विचारांनी लिहावीत.

उत्तरपत्रिकेचे मूल्यमापन वरील निकषांनुसार होईल.

पर्यावरणशास्त्र व शाश्वत विकास

दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र

ऊर्जा परिवर्तन

मानवी आरोग्य व स्वच्छता

प्रयोग व निरीक्षण आधारित

ओपन बुक टेस्ट राबविण्याची प्रक्रिया

1. प्रकरणाची निवड

- प्रकरण विद्यार्थ्यांनी आधी वाचलेले असावे.

2. पूर्वतयारी

- शिक्षकांनी प्रश्नांची रचना करताना पाठांतराऐवजी विचार, विश्लेषण आणि अनुप्रयोग यांवर भर द्यावा.

- विद्यार्थ्यांना पुस्तक वापरता येईल, पण उत्तरे सरळ कॉपी करता येणार नाहीत.

3. प्रश्नांची वैशिष्ट्ये

पाठ्यपुस्तकातील मजकुरावर आधारित पण थोडे वेगळ्या संदर्भातील. आलेख, चार्ट, निरीक्षणे यांचा वापर.

‘‘का?" आणि ‘‘कसे?" या स्वरूपाचे प्रश्न.

4. OBT सत्राची अंमलबजावणी

विद्यार्थ्यांना पुस्तकासह प्रश्नपत्रिका दिली जाईल. वेळेची मर्यादा दिली जाईल.

गटचर्चा किंवा व्यक्तिगत उत्तरलेखन पद्धती वापरता येईल.

5. मूल्यमापन पद्धत

फक्त बरोबर उत्तर नव्हे तर तर्कशुद्ध मांडणी, विश्लेषणात्मक विचार आणि उदाहरणांची उपयुक्तता तपासली जाईल.

कोणत्या प्रकारचे असावेत?

निरीक्षणावर आधारित प्रश्न उदा. ‘‘आपण दररोज वापरत असलेल्या मोबाइलमधील ऊर्जा परिवर्तनाची उदाहरणे द्या." उदा. ‘‘जर पृथ्वीवर गुरुत्वाकर्षण नसते तर पाण्याच्या प्रवाहावर काय परिणाम झाला असता?”

तुलना करणारे प्रश्न

उदा. ‘‘सौरऊर्जा व उष्णताजन्य ऊर्जा यांची तुलना करा."

नवीन परिस्थितीतील प्रश्न

उदा. ‘‘जर हवा पारदर्शक नसती तर जीवनावर कोणते परिणाम झाले असते?"

पर्यावरणीय / सामाजिक जाणीव घडवणारे प्रश्न

उदा. ‘‘प्लास्टिकचा वापर टाळल्यास परिसंस्थेवर काय परिणाम होतील?"-

विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा व वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवण्यासाठी.

संकल्पना पक्क्या होण्यासाठी.

फक्त परीक्षेतल्या गुणांसाठी न शिकता जीवनाशी जोडलेले विज्ञान समजण्यासाठी.

समस्या सोडवण्याची क्षमता व सर्जनशील विचार विकसित करण्यासाठी.

भविष्यातील संशोधन वृत्ती व नवोन्मेषी दृष्टिकोन घडवण्यासाठी उपयुक्त आहे.

पदार्थाची अवस्था : ‘‘जर तापमान अचानक १०००° से.ने वाढले तर आपल्या दैनंदिन जीवनातील कोणते पदार्थ कसे बदलतील?"

ऊर्जा व तिचे रूपांतरण : ‘‘गावात वीजपुरवठा बंद पडल्यास कोणते पर्यायी ऊर्जा स्रोत वापरता येतील?"

परिसंस्था : ‘‘जर एखाद्या जंगलातील वाघ पूर्णपणे नाहीसे झाले तर अन्नसाखळीवर काय परिणाम होईल?"

विजेचे नियम : ‘‘जर तांब्याऐवजी ॲल्युमिनियमचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला गेला तर काय बदल होतील?”

मानवी शरीरशास्त्र : ‘‘जर माणसाला हाडांची रचना नसती तर शरीराची रचना व कार्य कशी असती?"

म्हणजेच विचारप्रवर्तक प्रश्न हे फक्त पाठांतर तपासण्यासाठी नसून विचारमंथन, चर्चा, प्रयोग व जीवनाशी नाते जोडण्यासाठी आवश्यक असतात.

माझ्या मते, विज्ञान हा विषय केवळ पुस्तकातील ज्ञान विद्यार्थ्यांच्या डोक्यात भरणे असे नाही तर वि‌द्यार्थ्याला जिज्ञासू बनवणे आहे.

विज्ञान नुसते शिकणे नाही तर जगता आले पाहिजे. प्रत्येक गोष्टीमध्ये असेच का? व कसे? हे प्रश्न पडले पाहिजेत. विद्यार्थी त्या गोष्टींच्या मुळापर्यंत गेला पाहिजे. एखादी गोष्ट पडताळून पाहिल्याशिवाय, करून बघितल्याशिवाय त्यावर विश्वास ठेवणे चुकीचे आहे, हे त्याला समजले पाहिजे. म्हणून ओपन बुक टेस्ट यात विचारप्रवर्तक प्रश्न निर्माण करून विद्यार्थ्यांना अधिक तर्कशुद्ध, चिकित्सक, सर्जनशील बनवता येते. मी माझ्या वर्गात शोध आधारित मूल्यमापन पद्धतीचा वापर अधिक करते.

केवळ ज्ञान तपासण्याऐवजी विद्यार्थ्यांची वैज्ञानिक विचारशक्ती, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि निरीक्षण व निष्कर्ष काढण्याची सवय तपासण्यासाठी ही पद्धत वापरली जाते.

मी वापरलेली ही मूल्यांकन पद्धती विज्ञान विषयासाठी नावीन्यपूर्ण, बहुआयामी, कौशल्याधारित, वर्णनात्मक वाटते. यातून चिकित्सक, जिज्ञासू, सर्जनशील, विद्यार्थी घडेल यात काहीच शंका नाही.

- संगिता संतोष रेळेकर 

सकुबाई हिराचंद नेमचंद प्रशाला, सोलापूर

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उत्तेजनार्थ निवडलेला निबंध)

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा- लर्निंग पोर्टफोलिओ

 मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा- लर्निंग पोर्टफोलिओ

परिचय

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP 2020) आणि राष्ट्रीय तसेच राज्य अभ्यासक्रम आराखड्याने शिक्षण क्षेत्रात मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा अधोरेखित केल्या आहेत. पारंपरिक मूल्यांकन पद्धतींमध्ये विद्यार्थ्यांचे ज्ञान तपासण्यावर भर होता, परंतु नव्या दृष्टिकोनात विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास, सर्जनशीलता, चिकित्सक विचार आणि स्व-शिक्षणाची समज यांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. याच दृष्टिकोनाला अनुसरून 'लर्निंग पोर्टफोलिओ' ही एक नावीन्यपूर्ण आणि प्रभावी मूल्यांकन पद्धत म्हणून उदयास आली आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ विद्यार्थ्यांच्या वर्षभरातील शैक्षणिक आणि सर्जनशील प्रगतीचे संकलन करून त्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा सर्वंकष आढावा घेण्यास मदत करते.

लर्निंग पोर्टफोलिओ : संकल्पना आणि स्वरूप

लर्निंग पोर्टफोलिओ ही एक अशी मूल्यांकन पद्धत आहे, ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांनी वर्षभरात केलेल्या विविध शैक्षणिक आणि सर्जनशील कामांचे संकलन केले जाते. यामध्ये प्रकल्प, निबंध, चित्रे, ऑडिओ-व्हिडिओ रेकॉर्डिंग, लेखन, विचारमंथन, गटचर्चा, संपादकीय लेखन यांसारख्या कृतींचा समावेश होतो. हे संकलन भौतिक स्वरूपात (फाईल किंवा नोटबुक) किंवा डिजिटल स्वरूपात (e-portfolio) असू शकते. यामध्ये विद्यार्थी स्वतः, शिक्षक आणि पालक यांचे अभिप्राय आणि प्रतिक्रिया नोंदवल्या जातात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा सर्वंकष आढावा घेता येतो.

NEP 2020मध्ये मूल्यांकन हे तणावरहित, सतत आणि सर्वांगीण असावे, असे नमूद केले आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ ही पद्धत याच तत्त्वांवर आधारित आहे. ती विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसोबतच त्यांच्या भावनिक, सामाजिक आणि सर्जनशील विकासावरही लक्ष केंद्रित करते. मराठी विषयात ही पद्धत विशेषतः प्रभावी आहे, कारण मराठी भाषेच्या अभ्यासात केवळ भाषिक कौशल्येच नव्हे, तर साहित्याची सौंदर्यस्थळे, चिकित्सक विचार, अभिव्यक्ती आणि सर्जनशीलता यांना महत्त्व आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करण्यास आणि त्यावर चिंतन करण्यास प्रोत्साहित करते, ज्यामुळे स्व-शिक्षणाची समज विकसित होते.

लर्निंग पोर्टफोलिओचे मराठी विषयातील महत्त्व

मराठी विषयाच्या प्रचलित अभ्यासक्रमात विचारमंथन, वादविवाद, गटचर्चा आणि संपादकीय लेखन यांसारख्या कृतींवर विशेष भर दिला आहे. या कृती विद्यार्थ्यांच्या भाषिक आणि चिकित्सक विचारक्षमतेचा विकास करतात. लर्निंग पोर्टफोलिओ या कृतींचे संकलन आणि मूल्यांकन करण्यासाठी एक आदर्श साधन आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी वर्षभरात लिहिलेल्या निबंधांचा, संपादकीय लेखांचा किंवा गटचर्चेतील त्यांच्या सहभागाचा संग्रह तयार केला जाऊ शकतो. यामध्ये त्यांनी तयार केलेली चित्रे, कविता, कथालेखन किंवा ऑडिओ-व्हिडिओ रेकॉर्डिंग यांचाही समावेश होऊ शकतो. हे संकलन विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे स्पष्ट आणि सखोल चित्रण करते.

लर्निंग पोर्टफोलिओचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालक यांचा सहभाग असतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थी स्वतःच्या कामावर अभिप्राय लिहू शकतात, जसे की, "या निबंधात मी माझे विचार स्पष्टपणे मांडले, पण भाषेची शैली अधिक प्रभावी करता आली असती." शिक्षक त्यांच्या प्रगतीबद्दल मार्गदर्शन करू शकतात, तर पालक त्यांच्या मुलाच्या सर्जनशीलतेला प्रोत्साहन देण्यासाठी प्रतिक्रिया देऊ शकतात. अशा प्रकारे, लर्निंग पोर्टफोलिओमुळे 360° मूल्यांकनाची संधी मिळते, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढतो.

वर्गातील अनुभव आणि चिंतन

मराठी विषय शिकवताना विद्यार्थ्यांच्या भाषिक क्षमतांना बळकटी देणे, हीच माझी मुख्य भूमिका आणि ध्येय आहे. इयत्ता नववी आणि दहावीच्या विद्यार्थ्यांना मराठी शिकवताना, मी प्रथम अभ्यासक्रमातील सर्व क्षमतांचा सविस्तर अभ्यास केला. यात श्रवण कौशल्य, भाषण- संभाषण कौशल्य, वाचन कौशल्य, लेखन कौशल्य, अध्ययन कौशल्य आणि भाषाभ्यास ही सहा महत्त्वाची क्षेत्रे समाविष्ट आहेत. या सर्व क्षमतांचा सखोल अभ्यास करून मला हे स्पष्ट झाले की, मराठी विषयाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये स्वमत विकसन, भाषण-संभाषण कौशल्य, विचारांचा विकास आणि अभिव्यक्ती यांचा संपूर्ण आणि समग्र विकास होणे आवश्यक आहे. हे क्षमतांचे ध्येय साध्य करण्यासाठी मी मराठी कृतिपत्रिका तयार केली, ज्यात स्वमत अभिव्यक्तीला विशेष महत्त्व दिले. ही पद्धत राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणातील लर्निंग पोर्टफोलिओच्या मूलभूत तत्त्वांशी पूर्णपणे जुळते. या कृतिपत्रिकेद्वारे मी विद्यार्थ्यांच्या अभिव्यक्तीला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्यात आत्मविश्वास आणि सर्जनशीलता वाढली.

कृतिपत्रिकेच्या तयारीत मी गद्य पाठ आणि पद्य पाठ यांचा मुख्य आधार घेतला. गद्य पाठावरील स्वमत अभिव्यक्तीवर आधारित प्रश्नांद्वारे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या भाषेत उत्तरे लिहिण्यास मी विशेषतः प्रोत्साहित केले. प्रत्येक पाठ शिकवून झाल्यावर विद्यार्थ्यांकडून पाठाबद्दलची मते, आवडलेल्या आणि न आवडलेल्या गोष्टींचे सविस्तर लेखन घेतले. उदाहरणार्थ, इयत्ता नववीमधील 'मातीची सावली' या गद्य पाठातील भाषिक वैशिष्ट्यांवर आधारित एका विद्यार्थ्याने लिहिले, "पाठातील संवाद खूप नैसर्गिक वाटले, जे रोजच्या बोलण्याशी जुळतात आणि मला स्वतःच्या अनुभवाची आठवण करून देतात." दुसऱ्या विद्यार्थ्याने लिहिले, "पाठातील परसूच्या भावना खूप खऱ्या वाटल्या म्हणून हा पाठ मला खूप आवडला, पण शेवटचा भाग जरा दु:खद वाटला." अशा २५ विद्यार्थ्यांच्या लेखनांमधून त्यांची अध्ययन क्षमता आणि स्वमत अभिव्यक्ती यांचा चांगला विकास दिसून आला. पारंपरिक परीक्षांमध्ये फक्त उत्तरांची अचूकता तपासली जाते, पण या पद्धतीत विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक विचारांना महत्त्व मिळते, जी अधिक अर्थपूर्ण आणि उपयुक्त ठरली. या क्रियेमुळे वर्गातील विद्यार्थ्यांमध्ये चर्चेची भावना निर्माण झाली आणि त्यांच्यात एकमेकांच्या मतांचा आदर वाढला.

पद्य पाठ शिकवताना मी भाषेच्या सौंदर्यावर विशेष भर दिला. कवीने वापरलेले अलंकार, काव्यप्रकार आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा सविस्तर अभ्यास करून घेतला. उदाहरणार्थ, 'जैसा वृक्ष नेणे' या कवितेत वापरलेल्या उपमा, यमकप्रधान रचना, त्यामध्ये वापरलेल्या प्रतिमा आणि समानार्थी शब्दांचा वापर स्पष्ट करून दिला. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये कविता करण्याची आवड आणि वृत्ती वाढली. मी त्यांना मार्गदर्शन करून 'निसर्ग सौदर्य' या विषयावर १५ विद्यार्थ्यांकडून कविता लिहून घेतल्या. ही क्रिया केवळ शिकवणे नव्हती, तर विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढवणारी आणि सर्जनशीलतेला चालना देणारी ठरली. या कवितांचे वर्गात वाचन घेतल्यावर विद्यार्थ्यांमध्ये उत्साह वाढला आणि त्यांना भाषेच्या सौंदर्याची खरी ओळख झाली.

‘उपयोजित लेखन’ हा विभाग मी अभिव्यक्ती विकासाचा मुख्य आधार मानला. यात पत्रलेखन, कथालेखन, जाहिरात लेखन, वृत्तांत लेखन आणि निबंध यांचा समावेश आहे. विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या भाषेत जास्तीत जास्त लेखन करण्यास प्रोत्साहन दिले. 'मित्राला पर्यावरण संरक्षणाबाबत पत्र' या क्रियेत २० विद्यार्थ्यांनी आपले वैयक्तिक अनुभव जोडले, ज्यामुळे त्यांची संभाषण क्षमता सुधारली. 'अनोखी मैत्री' या कथांमधून त्यांची विचारक्षमता आणि कथावस्तू रचना दिसली. जाहिरात लेखनात 'पर्यावरणस्नेही उत्पादन' या विषयावर भाषेची संक्षिप्तता आणि आकर्षकता वाढली; एक जाहिरात अशी होती : "हिरवी थैली – प्लास्टिकला नाही!" 'माझे स्वप्न' या निबंधांतून स्वमत विकसन झाले, ज्यात एका विद्यार्थ्याने लिहिले, "माझे स्वप्न डॉक्टर होऊन गावातील रुग्णांना मदत करणे." या सर्वात मी सतत मार्गदर्शन केले – चुका दाखवल्या, सुधारणा सुचवल्या - ज्यामुळे क्षमतांचा निश्चित आणि टप्प्यानुरूप विकास झाला. दरमहा एक उपयोजित लेखन क्रिया घेतल्याने विद्यार्थ्यांचे लेखन सातत्यपूर्ण सुधारले.

या सर्व क्रियांमध्ये माझा एकच विचार होता, विद्यार्थ्यांच्या क्षमतांचा विकास. ही पद्धत लर्निंग पोर्टफोलिओशी पूर्णपणे जुळते. व्यापक आराखड्याचे हे साधे आणि व्यावहारिक रूप आहे, जे मराठी लेखनावर केंद्रित आहे. वर्षअखेरीस कृतिपत्रिकेचे विश्लेषण केल्यावर ८०% विद्यार्थ्यांच्या लेखनात सुधारणा दिसली, जी पारंपरिक पद्धतीपेक्षा ३०% अधिक प्रभावी ठरली. अभ्यासपूर्व आणि अभ्यासोत्तर लेखनाची तुलना केल्यास, सरासरी शब्दसंख्या ५०वरून १२० झाली आणि व्याकरणातील चुका ४०% कमी झाल्या. या स्वानुभवातून मला खात्री पटली की, भाषा विषयांसाठी लर्निंग पोर्टफोलिओची रचना केल्यास विद्यार्थ्यांची समग्र प्रगती होईल. ही दिशा केवळ मराठीसाठीच नव्हे तर सर्व भाषा शिक्षकांसाठी मार्गदर्शक ठरेल. या अनुभवाने मला अध्यापनाचा खरा आनंद मिळाला आणि विद्यार्थ्यांच्या यशात माझी भागीदारी जाणवली. ही वाटचाल पुढे चालू ठेवण्याचा निश्चय मी करतो.

NEP 2020 आणि अभ्यासक्रम आराखड्याशी सुसंगतता

NEP 2020मध्ये मूल्यांकन हे सतत आणि सर्वांगीण असावे, असे नमूद केले आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ ही पद्धत याच तत्त्वांवर आधारित आहे. ती विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसोबतच त्यांच्या सामाजिक, भावनिक आणि सर्जनशील विकासावर लक्ष केंद्रित करते. मराठी विषयाच्या प्रचलित अभ्यासक्रमात विचारमंथन, गटचर्चा आणि संपादकीय लेखन यांसारख्या कृतींवर भर दिला आहे, ज्या लर्निंग पोर्टफोलिओमध्ये सहजपणे समाविष्ट करता येतात. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी गटचर्चेत मांडलेल्या भूमिकांचे रेकॉर्डिंग किंवा त्यांचे संपादकीय लेख पोर्टफोलिओमध्ये समाविष्ट केले जाऊ शकतात.

राज्य अभ्यासक्रम आराखड्यामध्येही विद्यार्थ्यांच्या भाषिक कौशल्ये, चिकित्सक विचार आणि अभिव्यक्ती यांना प्रोत्साहन देण्यावर भर आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ या कृतींचे मूल्यांकन करण्यासाठी एक सर्जनशील आणि लवचिक साधन आहे. याशिवाय, डिजिटल पोर्टफोलिओच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना तंत्रज्ञानाचा वापर करता येतो, जे NEP 2020 मधील डिजिटल शिक्षणाच्या तत्त्वांशी सुसंगत आहे.

पारंपरिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा

आजवर प्रचलित असलेल्या शिक्षण पद्धतीमध्ये मूल्यांकनासाठी प्रामुख्याने लेखी परीक्षा, मौखिक परीक्षा आणि प्रात्यक्षिक परीक्षा यांवर भर दिला जातो. ही पद्धत केवळ विद्यार्थ्याने किती माहिती पाठ केली आहे किंवा एखाद्या विषयाचे ज्ञान किती आत्मसात केले आहे, याचेच मोजमाप करते. या पारंपरिक मूल्यांकनाच्या केवळ अंतिम निकालावर भर, तणाव आणि भीती, सर्जनशीलतेला वाव नाही, अपूर्ण आणि एकतर्फी मूल्यांकन यांसारख्या मर्यादा आहेत.

लर्निंग पोर्टफोलिओ : एक प्रभावी आणि सर्वसमावेशक साधन

लर्निंग पोर्टफोलिओ हे एक असे अभिनव साधन आहे, जे पारंपरिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा दूर करते आणि विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रवासाचे एक व्यापक आणि सजीव संकलन म्हणून काम करते. यात केवळ परीक्षांचे निकाल नसतात, तर विद्यार्थ्याने वर्षभरात केलेल्या कामांचे विविध नमुने समाविष्ट असतात.

लर्निंग पोर्टफोलिओमध्ये काय समाविष्ट असते?

प्रकल्प आणि निबंध : विद्यार्थ्यांनी विविध विषयांवर केलेले प्रकल्प आणि लिहिलेले निबंध.

कलाकृती आणि सर्जनशील काम : चित्रे, कविता, कथा, हस्तकला आणि इतर कलात्मक कामे.

डिजिटल साधने : ऑडिओ रेकॉर्डिंग्ज, व्हिडिओ क्लिप्स, पॉवरपॉइंट प्रेझेंटेशन्स किंवा ई-पोर्टफोलिओ.

स्व-मूल्यांकन : विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या कामाबद्दल लिहिलेले विचार, त्यांचे यश आणि त्यांना आलेल्या अडचणी.

शिक्षक आणि पालकांचे अभिप्राय : विद्यार्थ्याच्या कामावर शिक्षक आणि पालकांनी दिलेली प्रतिक्रिया.

लर्निंग पोर्टफोलिओचे फायदे

1. सर्वांगीण मूल्यांकन : लर्निंग पोर्टफोलिओ विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक, सर्जनशील आणि भावनिक प्रगतीचा सर्वंकष आढावा घेते.

2. तणावरहित वातावरण : पारंपरिक चाचण्यांमधील तणाव कमी होतो, कारण विद्यार्थ्यांना त्यांच्या प्रगतीचे संकलन स्वतःच्या गतीने करता येते.

3. स्व-शिक्षणाची समज : रिफ्लेक्टिव्ह जर्नल्स आणि अभिप्रायांमुळे विद्यार्थी स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करू लागतात.

4. सहभाग : शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थी यांचा सहभाग असल्याने ही पद्धत 360° मूल्यांकनाची संधी प्रदान करते.

5. सर्जनशीलता आणि वैयक्तिकता : विद्यार्थ्यांना त्यांच्या वैयक्तिक शैली आणि सर्जनशीलतेचा शोध घेता येतो.

6. डिजिटल साक्षरता : e-portfolioच्या माध्यमातून विद्यार्थी तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर शिकतात.

आव्हाने आणि उपाय

लर्निंग पोर्टफोलिओ लागू करताना काही आव्हाने समोर येतात. उदाहरणार्थ, सर्व विद्यार्थ्यांना डिजिटल पोर्टफोलिओ तयार करण्यासाठी साधने उपलब्ध नसतील. यावर उपाय म्हणून भौतिक पोर्टफोलिओचा पर्याय ठेवता येईल. तसेच, काही विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या कामावर चिंतन करणे अवघड वाटू शकते. यासाठी शिक्षकांनी सुरुवातीला रिफ्लेक्टिव्ह जर्नल्स लिहिण्यासाठी मार्गदर्शन करावे आणि सरावाच्या संधी द्याव्यात. शिक्षकांना पोर्टफोलिओ तपासण्यासाठी वेळेची कमतरता भासू शकते, यासाठी गटचर्चा किंवा मित्र-मूल्यांकनाच्या माध्यमातून काही जबाबदारी विद्यार्थ्यांवर सोपवता येईल.

निष्कर्ष

लर्निंग पोर्टफोलिओ ही मूल्यांकनाची एक नावीन्यपूर्ण आणि प्रभावी पद्धत आहे, जी मराठी विषयाच्या अभ्यासाला अधिक अर्थपूर्ण आणि सर्जनशील बनवते. ही पद्धत NEP 2020 आणि राष्ट्रीय तसेच राज्य अभ्यासक्रम आराखड्याच्या तत्त्वांशी सुसंगत आहे. माझ्या वर्गातील अनुभवांवरून असे दिसते की, लर्निंग पोर्टफोलिओमुळे विद्यार्थ्यांना तणावमुक्त वातावरणात स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करता येतो आणि त्यांची सर्जनशीलता वाढते. यामुळे विद्यार्थी केवळ शैक्षणिक यश मिळवत नाहीत, तर स्वतंत्रपणे शिकण्याची आणि विचार करण्याची कला आत्मसात करतात. शिक्षणाच्या बदलत्या दिशांना अनुसरून लर्निंग पोर्टफोलिओ ही भविष्यातील मूल्यांकनाची एक महत्त्वाची दिशा ठरेल, यात शंका नाही.

-अंकुश विठ्ठल रासकर

न्यू इंग्लिश स्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज, लोणंद, सातारा

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उत्तेजनार्थ निवडलेला निबंध)

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा : विद्यार्थी संचिका (Portfolio)

 मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा : विद्यार्थी संचिका (Portfolio)

प्रस्तावना

स्वातंत्र्याच्या काळात भारतातील शिक्षण पद्धती ही प्रामुख्याने परीक्षाधारित होती. फक्त लेखी परीक्षेतील गुणांच्या आधारे विद्यार्थ्यांची वर्गवारी ठरत होती. पूर्वी अध्ययन-अध्यापन प्रक्रियेचे परीक्षण करताना केवळ बोधात्मक विकासावर भर दिला जात होता; पण भावात्मक व क्रियात्मक विकासाकडे दुर्लक्ष केले जात होते. फक्त लिखित ज्ञानावर भर असल्यामुळे विविध तंत्रांचा यांत्रिकपणे वापर केला जात होता, त्यामुळे गुणवत्तेवर परिणाम झाला. 

शिक्षणाच्या गुणवत्तेचा पाया म्हणजे मूल्यांकन. पारंपरिक परीक्षांमधून केवळ ज्ञानाचे मोजमाप होते; पण शिकण्याची प्रक्रिया, विद्यार्थ्याची प्रगती, त्याचे प्रयत्न आणि सर्जनशीलता या अनेक घटकांकडे दुर्लक्ष होते. या पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP 2020)ने मूल्यांकनाला एक नवीन, विद्यार्थी-केंद्रित रूप दिले आहे. सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यांकन शिक्षकांना मुलांच्या अध्ययन प्रगतीचे निरीक्षण करून वेळोवेळी आढावा घेऊन आलेल्या अडचणी दूर करण्यास मदत करते. 

शिकताना आणि शिकविताना विद्यार्थ्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण अभिव्यक्तीस वेळोवेळी संधी दिल्यास विद्यार्थ्यांकडून कधी कधी कल्पनेपेक्षा वेगळा प्रतिसाद मिळतो. विद्यार्थ्यांकडून मिळालेला हा प्रतिसादच त्यांचा सर्जनात्मक आविष्कार असतो. विद्यार्थ्यातील सुप्त शक्ती त्याला काहीतरी नवनिर्मिती करण्याची प्रेरणा देतात. नवनिर्माणाचे स्वागत करणे आणि त्यास प्रोत्साहन देणे हे डोळस शिक्षकाचे काम आहे. विद्यार्थ्यांनी वर्षभरात केलेल्या कामाची दखल घेऊन त्यांच्या निवडक कलाकृती, नावीन्यपूर्ण उपक्रम, प्रात्यक्षिके, स्वाध्याय, रंगकाम, कोलाज, प्रतिकृती, सर्जनशील लेखन, कविता, कात्रणे, चित्रे, फोटो यांचा वैविध्यपूर्ण संग्रह कुठेतरी करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी ‘विद्यार्थी संचिका’ हे मूल्यांकनाचे साधन अतिशय महत्वपूर्ण ठरते. विद्यार्थी संचिकेचा उपयोग विद्यार्थ्यांची गुणात्मक, वर्णनात्मक नोंद नोंदवहीत करण्यासाठी करता येतो. विद्यार्थी संचिका अध्ययनात व्यापक अर्थाने वापरल्यास विद्यार्थ्यांचा शिकतानाचा आनंद व आत्मविश्वास वाढतो, अध्ययनातील रुची वाढते. त्यामुळे विद्यार्थी शालेय प्रवाहात टिकण्यास व रमण्यास निश्चितच मदत होते.  

संकल्पना आणि साधन 

विद्यार्थी संचिका म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या शिक्षण प्रवासाचे संकलन. त्यांनी केलेल्या नावीन्यपूर्ण कामाची दखल घेण्याचे माध्यम, त्यांनी केलेल्या कामाचा दृश्य पुरावा, त्यांच्या नावीन्यपूर्ण कामाला जपून ठेवण्याची सोय, त्यांना प्रेरणा देण्याचे माध्यम, आवड व कल ओळखून भविष्यातील शाखा निवडीचे साधन, पालक, बालक व शिक्षक यांच्या संवादाचे माध्यम, मूल्यमापनविषयक वर्णनात्मक नोंदी करण्यासाठीचे उपयुक्त साधन, विद्यार्थ्यांच्या बोधात्मक, भावात्मक व क्रियात्मक अंगांचा विचार व विकासास सहाय्य करणारे साधन, प्रत्याभरणाची दिशा देणारे साधन होय. संचिका विद्यार्थ्यांची प्रगती, विद्यार्थ्यांची अध्ययनातील बलस्थाने आणि संपादन यांविषयी सर्वंकष कल्पना देते. 

विद्यार्थ्यांचे अध्ययन म्हणजे त्यांना दिलेल्या सुनियोजित अनुभवांची जंत्री असते. शिकत असताना ते विविध कृती करतात. पाठ्यांशाच्या स्वरूपावरून शिक्षक कृती, उपक्रम, प्रात्यक्षिके इत्यादींचे नियोजन करत असतात. प्रत्येक विषयातील कृती, उपक्रम, प्रात्यक्षिके, स्वाध्याय यांचे स्वरूप वेगवेगळे असते. त्यामुळे प्रत्येक घटकातील विद्यार्थी प्रतिसादाची, त्यांनी केलेल्या कामाची दखल घेऊन त्यांचा संग्रह संचिकेत करता येतो. संचिकेमुळे विद्यार्थ्यांना स्वची जाणीव होऊन स्वतःचे मूल्यमापन करता येते. संचिका विद्यार्थ्याच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचा, सर्जनशीलतेचा आणि शिकण्यातील प्रवासाचा मागोवा घेते. हे साधन विद्यार्थ्याला त्याच्या स्वतःच्या प्रगतीबाबत विचार करायला शिकवते.

नवा दृष्टिकोन 

विद्यार्थी संचिका मूल्यांकनाला एक मानवी आणि रचनात्मक स्वरूप देते. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020मध्ये असे स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, मूल्यांकन विद्यार्थ्याच्या आकलन, विश्लेषण, सर्जनशीलता आणि अनुप्रयोग या कौशल्यांवर आधारित असावे, केवळ पाठांतरावर नव्हे. विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या सवयी, अडथळे, त्यांचे छंद, शिकण्याचा कल, शिक्षणातील प्रगती यांचा आश्वासक व मूर्त पुरावा विद्यार्थी, शिक्षक व पालक यांच्यासमोर असणे गरजेचे असते. या दृष्टिकोनातून संचिका विद्यार्थ्याच्या “learning journey”ला महत्त्व देते. यात प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या वेगळेपणाची नोंद राहते. यात गुणांची संख्या कमी आणि अभिप्रायाचे मूल्य अधिक असते. म्हणूनच संचिका ही “Assessment as Learning” या तत्त्वाशी पूर्णतः सुसंगत आहे. या नव्या दृष्टिकोनातून विकसित झालेले एक महत्त्वाचे साधन म्हणजे विद्यार्थी संचिका किंवा Portfolio. हे तंत्र विद्यार्थ्याच्या सततच्या शिकण्याचा, प्रगतीचा आणि स्वमूल्यांकनाचा आरसा ठरते.

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020शी सुसंगतता 

NEP 2020नुसार मूल्यांकन हे Formative, Diagnostic, and Holistic असावे. विद्यार्थी संचिका ही या तिन्ही बाबींशी सुसंगत आहे, कारण 

Formative - ती शिकण्याच्या प्रवासात सतत अद्ययावत होते.

Diagnostic - ती विद्यार्थ्याच्या अडचणी ओळखून सुधारण्याचे मार्ग दाखवते.

Holistic - ती शैक्षणिक, सामाजिक, भावनिक आणि सर्जनशील पैलूंना समान महत्त्व देते.

त्यामुळे विद्यार्थी संचिका ही NEP 2020मधील मूल्यांकनाच्या नव्या दृष्टिकोनाचे सर्वात सशक्त व प्रत्यक्ष साधन म्हणता येईल. 

तंत्र आणि रचना

विद्यार्थी संचिकेचे तंत्र हे रचनात्मक मूल्यांकनावर आधारित आहे. यात Observation (निरीक्षण), Documentation (नोंद) आणि Reflection (स्वपरीक्षण) ह्या तीन मुख्य पायऱ्या असतात.

निरीक्षण : शिक्षक विविध क्रियाकलापांदरम्यान विद्यार्थ्याचे वर्तन, विचारशक्ती, सहकार्यभाव आणि समस्यांचे निराकरण करण्याची पद्धत निरीक्षणाद्वारे नोंदवतो.

नोंद : विद्यार्थ्याचे लेखनकार्य, प्रकल्प, चित्रकला, प्रयोग, सादरीकरण, प्रश्नोत्तरे इत्यादींच्या प्रती संचिकेत ठेवल्या जातात.

स्वपरीक्षण : विद्यार्थी स्वतःच्या प्रगतीवर विचार करून ‘माझ्या शिकण्यात काय बदल झाला’ यावर विचार करतो. 

वरील घटकांमुळे संचिका ही केवळ शिक्षकाचे साधन न राहता विद्यार्थी आणि शिक्षक दोघांचेही शिकण्याचे साधन बनते.

विद्यार्थी संचिकेबाबत लक्षात घ्यावयाच्या बाबी 

विद्यार्थ्याने केलेल्या प्रगतीच्या नोंदींसाठी शिक्षकांनी एकत्रितपणे प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी स्वतंत्र संचिका ठेवावी.

संचिकेत प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाचा प्रवास असतो. विद्यार्थ्याची संचिका एका शैक्षणिक इयत्तेपुरती मर्यादित असते. पुढील वर्षी नवीन इयत्तेत नवीन संचिका तयार करावी.

विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली संचिका तयार करावी.

विद्यार्थ्यांची वैशिष्ट्यपूर्ण अभिव्यक्ती, सर्जनशीलता, नावीन्यपूर्ण कार्य करण्याची वृत्ती इत्यादी गोष्टींना संधी मिळावी, त्यातून त्यांची सर्जनशीलता, चिकित्सक वृत्तीचा भाव, वैशिष्ट्ये, कल, दृष्टिकोन इत्यादींचे तटस्थ मूल्यमापन करता यावे.

संचिका वर्गात विद्यार्थ्याला सहज उपलब्ध होतील अशा ठिकाणी ठेवाव्यात, जेणेकरून तो त्याचे उत्कृष्ट काम त्यात स्वतः जोडू शकेल. 

प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या संचिकेत सुरुवातीला त्यांनी विषयानुसार जोडलेल्या कामाची अनुक्रमणिका असावी. 

वर्णनात्मक नोंदींसाठी संचिकेचा वापर करता येईल. वर्षअखेरीस संचिकांचे प्रदर्शन भरवावे. ते पालक व शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्यांना दाखवावे. वर्षअखेरीस ही संचिका विद्यार्थ्यांना परत करावी. 

संचिका तयार करताना शिक्षकाने विचारात घ्यावयाचे टप्पे

सत्राच्या सुरुवातीला विद्यार्थ्यांना संचिकेचा उद्देश समजावून सांगावा. संचिकेत कोणते घटक असतील, कोणत्या प्रकारचे साहित्य ठेवता येईल हे स्पष्ट करावे.

विद्यार्थी विविध उपक्रमांतून तयार झालेले साहित्य संचिकेत कशाप्रकारे जोडतात याचे निरीक्षण करून शिक्षकांनी नोंदी ठेवाव्यात.  

शिक्षकांनी मूल्यांकनाचे स्पष्ट निकष तयार करावेत. उदाहरणार्थ – संकल्पनात्मक समज, सर्जनशीलता, लेखनशैली, सहकार्यभाव, प्रगती इत्यादी.

शिक्षकांनी प्रत्येक संचिकेवर नियमित अभिप्राय द्यावा. त्यानुसार विद्यार्थी तो अभिप्राय स्वीकारून सुधारणा करतील.

सत्रअखेर संचिकेतील सर्व नोंदींचा आढावा घेऊन शिक्षक विद्यार्थ्याच्या सर्वांगीण विकासाचे एकत्रित मूल्यांकन करतील.

विद्यार्थी संचिका वापराविषयी माझा अनुभव 

अध्ययन-अध्यापन प्रक्रियेबरोबर चालणारी आणि बालकांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाचा वेध सातत्याने घेणारी सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन पद्धती दि. 20 ऑगस्ट 2010च्या शासन निर्णयानुसार स्वीकारण्यात आली व सन 2010-11पासून या मूल्यमापन पद्धतीची अंमलबजावणी सुरू झाली. तेव्हापासून विद्यार्थी संचिका या साधन तंत्राचा वापर करून मी विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन करत आहे. 

माझ्या शाळेत जिल्हा परिषदेतर्फे राबविण्यात येणारा ‘एक तास वाचनाचा’ हा उपक्रम नियमितपणे घेतला जातो. यामध्ये विद्यार्थी एक तास वाचनालयातील पुस्तकांचे वाचन करतात व प्रत्येक शनिवारी विद्यार्थ्यांना अनुलेखन, श्रुतलेखन व अभिव्यक्ती लेखन करायला सांगितले जाते. विद्यार्थ्यांनी केलेले लेखन तपासून त्यांच्या चुका त्यांच्या निदर्शनास आणून दिल्या जातात व ते लेखन विद्यार्थ्यांच्या संचिकेमध्ये संग्रहित केले जाते. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या चुका संचिकेच्या माध्यमातून नजरेस पडत असतात व त्या दुरुस्त करण्यासाठी विद्यार्थी नेहमीच प्रयत्न करतात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना शुद्धलेखनाची सवय झाली. अभिव्यक्ती लेखनातून विद्यार्थी अभिव्यक्त होऊ लागले. विद्यार्थी त्यांचे लेखन त्यांच्या संचिकेमध्ये जपून ठेवतात. यातून मीही लिहू शकतो, असा आत्मविश्वास त्यांच्यामध्ये निर्माण झाला आणि मला माझे भविष्यातील साहित्यिक, ग्रंथकार निर्माण होताना दिसू लागले.  

इयत्ता सहावी व सातवीला मराठी विषयातील कविता शिकवत असताना कविता लेखन कसे करावे याविषयी मी नेहमीच मार्गदर्शन करत असते. विद्यार्थ्यांना तीन शब्द देऊन चारोळ्या लेखनाचा उपक्रम सुरू केला. विद्यार्थ्यांनी सुंदर अशा चारोळ्यांचे लेखन केले. काही विद्यार्थ्यांनी त्या चारोळ्यांचे संकलन करून कवितासुद्धा तयार केल्या. ह्या कविता मी विद्यार्थ्यांना त्यांच्या संचिकेमध्ये संग्रहित करण्यास सांगितल्या. आता विद्यार्थी स्वतःच्या भावना कवितेतून उतरवण्याचा प्रयत्न करू लागले.  

माझ्या शाळेत विद्यार्थ्यांचे त्यांच्याच हस्ताक्षरात लिहिलेले हस्तलिखित तयार करण्याचा उपक्रम प्रत्येक वर्षी घेतला जातो. त्यामध्ये विद्यार्थ्यांनी लिहिलेल्या व संचिकेत संग्रहित केलेल्या कविता, लेख, त्यांनी काढलेली चित्रे, शब्दकोडी, चारोळ्या, सुविचार संग्रह इत्यादींचा समावेश केला जातो. या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांच्या स्व-अभिव्यक्तीला वाव मिळाला, स्वतः लेखन केल्याचा आनंद मिळू लागला. आतापर्यंत चार हस्तलिखितांचे संपादन व प्रकाशन मान्यवरांच्या हस्ते मी केले आहे. या हस्तलिखितांचा उपयोग विद्यार्थ्यांच्या मूल्यांकनासाठी मी करत असते.  

शाळेत नेहमीच सहशालेय उपक्रमांचे आयोजन केले जाते. विद्यार्थ्यांसाठी चित्रकला, निबंध, प्रश्नमंजुषा, सामान्य ज्ञान यांसारख्या स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. यामध्ये शाळेतील जे विद्यार्थी सहभाग घेतात त्यांचे लेखन त्यांच्या संचिकेमध्ये संग्रहित केले जाते. त्यांनी काढलेली चित्रे, कागद काम, कोलाज काम, सुंदर हस्ताक्षरांचे नमुने, चाचण्यांचे पेपर संचिकेत संग्रहित केले जातात. पालक सभेच्या वेळी विद्यार्थ्यांच्या संचिका त्यांच्या पालकांसमोर ठेवल्या जातात. पालकांना त्यांच्या पाल्यांविषयी, त्यांच्यातील सुप्त गुणांविषयी कल्पना दिली जाते. विद्यार्थ्यांच्या अंगी असलेल्या सुप्त गुणांचा विचार करूनच त्यांना पुढील शिक्षणासाठी प्रेरणादायी मार्गदर्शन मी नियमितपणे करत असते. अशाप्रकारे संचिकेचा उपयोग विद्यार्थी मूल्यमापनाबरोबरच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाला आकार देण्यासाठी होत असतो. वर्षअखेरीस विद्यार्थ्यांच्या संचिकांचे प्रदर्शन भरवले जाते. विद्यार्थी आपल्या सहाध्यायी विद्यार्थ्यांचे व त्यांच्या संचिकांचेसुद्धा मूल्यमापन करतात. विद्यार्थी स्वतःमधील उणिवा तसेच त्यांच्या सहाध्यायी मित्रांच्या उणिवा एकमेकांच्या लक्षात आणून देतात व त्या दूर करण्याचा प्रयत्न करतात. सत्राअखेर विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे एकत्रितरीत्या मूल्यमापन करताना संचिकेची खूप मोलाची मदत होते. 

उपयोगिता आणि परिणामकारकता 

विद्यार्थी संचिकेची उपयुक्तता अनेक स्तरांवर जाणवते. 

(अ) विद्यार्थ्यांसाठी :

स्वतःच्या प्रगतीचा मागोवा घेता येतो.

आत्मविश्वास आणि जबाबदारी वाढते.

स्वतःच्या चुका ओळखून सुधारणा करण्याची सवय लागते.

शिकण्याचा आनंद वाढतो.

(ब) शिक्षकांसाठी :

प्रत्येक विद्यार्थ्याचा सर्वांगीण आढावा घेता येतो.

शिकवण्याच्या पद्धतींमध्ये बदल करण्यासाठी आधार मिळतो.

सततचे अभिप्राय देणे सुलभ होते.

(क) पालक आणि शाळेसाठी :

पालकांना मुलाच्या प्रगतीचे खरे चित्र मिळते.

शाळेला विद्यार्थ्यांच्या समग्र विकासाचे दस्तऐवजीकरण करता येते.

या सर्व घटकांमुळे संचिका हे मूल्यांकनाचे अत्यंत उपयुक्त आणि टिकाऊ साधन ठरते.

आव्हाने आणि उपाय

संचिकेच्या अंमलबजावणीत काही अडचणी येऊ शकतात. वेळेअभावी नोंदी ठेवणे कठीण होणे, मोठ्या वर्गांमध्ये प्रत्येक विद्यार्थ्याची संचिका व्यवस्थापित करणे, निकषांमध्ये एकसंधता राखणे इत्यादी.

या अडचणींवर उपाय म्हणून :

डिजिटल पोर्टफोलिओचा वापर करता येईल.

शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये संचिकेच्या वापरावर मार्गदर्शन द्यावे.

शाळास्तरावर संचिका मूल्यांकनाचे वेळापत्रक आखावे.

राष्ट्रीय शिक्षण धोरणात Digital Learning and Assessmentवर भर दिला असल्याने संचिकेचे डिजिटल रूप (E-Portfolio) भविष्यात अधिक प्रभावी ठरू शकते.

 निष्कर्ष

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020ने विद्यार्थ्याला शिक्षणाच्या केंद्रस्थानी ठेवले आहे. त्यानुसार मूल्यांकन हे विद्यार्थ्याला काय माहीत आहे यापेक्षा तो कसा शिकतो आणि विचार करतो यावर आधारित असावे.

विद्यार्थी संचिका मूल्यांकनाचे एक जिवंत साधन आहे. ती केवळ नोंदींचा संच नाही, तर विद्यार्थ्याच्या शिकण्याची कहाणी सांगणारा जिवंत दस्तऐवज आहे. 

विद्यार्थी संचिका हेच त्या नव्या शिक्षण दृष्टिकोनाचे जिवंत उदाहरण आहे. ती विद्यार्थ्याला आत्मपरीक्षण शिकवते, शिक्षकाला निरीक्षणाची दृष्टी देते आणि शिक्षणाला मानवी स्वरूप देते.

या नव्या मूल्यांकन पद्धतीमुळे शिकणे आणि मूल्यांकन या दोन्हींचे एकत्रीकरण घडते. म्हणूनच विद्यार्थी संचिका हे साधन 21व्या शतकातील शिक्षणात एक महत्त्वाचे वळण ठरते, एक असे वळण जे विद्यार्थ्याला केवळ परीक्षेत नाही, तर आयुष्यातही यशस्वी बनवते.

संदर्भ 

सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन भाग 2 व 3 (2011)

सर्वांगीण विकास सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन-शिक्षक मार्गदर्शिका (2013)

निष्ठा शिक्षक प्रशिक्षण संच (2019)

सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन शिक्षक मार्गदर्शिका भाग 5 (2023)

नवनियुक्त शिक्षकांचे प्रशिक्षण शिक्षक मार्गदर्शिका (2024)

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020

-मंगला नाथुजी गणवीर 

जि. प. उच्च प्राथमिक शाळा, चिचाळे, भंडारा

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उत्तेजनार्थ निवडलेला निबंध)