कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित मूल्यमापन

 कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित मूल्यमापन

प्रस्तावना : मूल्यमापनाच्या बदलत्या आरशाकडे

दोन दशकांहून अधिक काळ अध्यापनाचा अनुभव असलेल्या शिक्षक म्हणून “मूल्यमापन” हा शब्द ऐकला की माझ्या डोळ्यांसमोर काही परिचित चित्रे उभी राहायची—लाल शाईचा पेन, उत्तरपत्रिकांचे ढीग, पाठांतरावर आधारित प्रश्न आणि शेवटी विद्यार्थ्यांना ठरावीक गटांत विभागणारी गुणांची घंटाकृती रचना. अभ्यासक्रम आणि पाठ्यपुस्तकांच्या चौकटीत राहून आमचे प्रमुख काम म्हणजे विद्यार्थ्यांचे ज्ञान आणि समज तपासणे.

पण आपण खरोखरच विद्यार्थ्यांची त्या ज्ञानाचा उपयोग करण्याची क्षमता किंवा त्यातून काही नवे निर्माण करण्याची क्षमता मोजत होतो का? प्रामाणिक उत्तर आहे—नाही. कारण आपल्या हातात मर्यादित साधने होती.

मग राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) आले आणि त्यासोबत राष्ट्रीय व राज्य अभ्यासक्रम आराखडे (NCF/SCF) आले. या बदलांनी मूल्यमापनाचा पारंपरिक आरसाच फोडून टाकला. पाठांतरावर आधारित शिक्षणातून कौशल्याधारित शिक्षणाकडे आणि केवळ अंतिम परीक्षांवर आधारित मूल्यमापनातून सतत व सर्वांगीण मूल्यमापन (Continuous and Holistic Evaluation – CHE) या दिशेने मोठा बदल अपेक्षित झाला. “काय शिकायचे” यापेक्षा “कसे शिकायचे” यावर भर देण्यात आला.

या बदलामुळे शिक्षक म्हणून माझ्यासमोर एक गंभीर व्यावसायिक प्रश्न उभा राहिला.

उदाहरणार्थ, इयत्ता सहावीच्या इंग्रजीतील “The Mouse Merchant” हा धडा शिकवताना माझी पारंपरिक पद्धत साधी होती. विद्यार्थी धडा वाचायचे, शब्दार्थ पाठ करायचे आणि पुढील प्रश्नांची उत्तरे द्यायचे—

 “व्यापाऱ्याने सोमदत्ताला काय दिले?”

 “सोमदत्ताने त्या मृत उंदराचे काय केले?”

मी त्यांच्या आठवणीवर आधारित उत्तरांना गुण देत असे आणि माझे काम पूर्ण झाले असे मानत असे.

परंतु NEP 2020 ने मला अधिक कठीण प्रश्न विचारायला भाग पाडले—

 “तुम्ही त्यांच्या स्मरणशक्तीची चाचणी घेतली, पण त्यांच्या उद्योजकतेचे मूल्यमापन केले का?”

 “त्यांच्या समस्या सोडविण्याच्या क्षमतेचे परीक्षण केले का?”

“त्यांच्या चिकाटी आणि कल्पकतेचे निरीक्षण केले का?”

खरे सांगायचे तर, हे करण्याची माझ्याकडे कोणतीही व्यावहारिक पद्धत नव्हती. चाळीस-पन्नास विद्यार्थ्यांच्या वर्गात अशा २१व्या शतकातील कौशल्यांचे सातत्याने आणि वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन कसे करायचे?

माझ्या जुन्या मूल्यमापन पद्धतीत सोमदत्ताच्या कृती अचूक सांगणारा विद्यार्थी “हुशार” ठरत असे. पण समजा एखादा विद्यार्थी—रवी—जो खरोखर कल्पक, संसाधनसंपन्न आणि समस्या सोडविण्यात कुशल आहे, परंतु पाठांतरात कमी आहे, तर तो परीक्षेत मागे पडत असे. म्हणजेच माझे मूल्यमापन ज्ञानाचे होत होते, कौशल्यांचे नव्हे.

अध्यापनातील या संक्रमणाच्या काळातच कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) माझ्या वर्गात आली. शिक्षकाचा पर्याय म्हणून नव्हे, तर शिक्षकाचा सहाय्यक (Teacher’s Assistant) म्हणून.

हा लेख म्हणजे त्या प्रवासाचे चिंतन आहे—'The Mouse Merchant' या साध्या धड्याने माझ्या मूल्यमापन पद्धतीत पारंपरिक पद्धतीपासून AI-सहाय्यित कौशल्याधारित पद्धतीपर्यंत कसा बदल घडवून आणला याचा अनुभव.

NEP 2020 अनुरूप तंत्रे आणि साधने

NEP 2020 स्पष्ट सांगते की मूल्यमापन हे “Assessment for Learning” असावे, केवळ “Assessment of Learning” नव्हे. त्यामुळे माझे उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांच्या चुका शोधण्यापेक्षा त्यांना स्वतःच्या चुका ओळखून सुधारण्यास सक्षम बनविणे हे झाले.

या दृष्टिकोनातून पाहिले तर The Mouse Merchant ही फक्त कथा नाही—ती एका स्टार्ट-अपचा प्रकल्प अहवाल आहे. शून्यातून व्यवसाय उभारण्याचा आराखडा आहे. अशा प्रकारचे शिक्षण अर्थपूर्णपणे मोजण्यासाठी मी पुढील AI-आधारित तंत्रे वापरली.

तंत्र १ : AI आधारित सिम्युलेशन — “आधुनिक काळातील माउस मर्चंट”

उद्दिष्ट (कौशल्ये)

चिकित्सक विचार, निर्णयक्षमता, आर्थिक साक्षरता

NEP 2020 शी सुसंगती

अनुभवाधारित शिक्षण आणि समस्या सोडविणे

माझा अनुभव

पूर्वी मी विद्यार्थ्यांना विचारत असे—

“तुम्ही सोमदत्ताच्या जागी असता तर काय केले असते?”

विद्यार्थी फक्त पाठ्यपुस्तकातील अपेक्षित उत्तर सांगत.

मग मी एका साध्या AI प्लॅटफॉर्मवर “Choose Your Own Adventure” प्रकारचा खेळ तयार केला.

 खेळाचे नाव: The Modern Merchant

प्रारंभिक परिस्थिती

“तुम्ही सोमदत्ता आहात. तुमच्याकडे ₹10 आहेत (मृत उंदराच्या आधुनिक समतुल्य). तुम्ही काय कराल?”

पर्याय :

a) चॉकलेट खरेदी करणे

b) ₹10 ला दोन पेन घेऊन ₹15 ला विकण्याचा प्रयत्न करणे

c) पैसे साठवून ठेवणे

 AI ची भूमिका

विद्यार्थ्याच्या निवडीवर आधारित पुढील परिस्थिती AI तयार करत असे.

उदाहरणार्थ, विद्यार्थी पर्याय (b) निवडल्यास—

“अभिनंदन! तुम्ही एक पेन विकले, पण दुसरे हरवले. आता तुमच्याकडे ₹7.50 आहेत. पुढे काय कराल?”

मूल्यमापनातील बदल

हा खेळ होता—परीक्षा नव्हती. पण त्यामागील आकडेवारी खूप महत्त्वाची ठरली.

मला आढळले की सुमारे ६०% विद्यार्थ्यांनी पहिला नफा चॉकलेटवर खर्च केला.

म्हणजे पुन्हा गुंतवणूक (Reinvestment) ही कथेतील मुख्य संकल्पना त्यांना समजली नव्हती.

पारंपरिक लिखित परीक्षेत हा महत्त्वाचा शिकण्याचा अभाव कधीच लक्षात आला नसता.

तंत्र २ : AI आधारित वाचन प्रवाहीपणा आणि उच्चार मार्गदर्शक

उद्दिष्ट (कौशल्ये)

वाचन प्रवाहीपणा, ऐकण्याची क्षमता, योग्य उच्चार

NEP 2020 शी सुसंगती

वैयक्तिक अभिप्राय आणि स्वमूल्यमापन

माझा अनुभव

पूर्वी मी एका विद्यार्थ्याला वाचनासाठी उभे करत असे आणि उर्वरित ३९ विद्यार्थी निष्क्रिय बसत. लाजाळू विद्यार्थी चूक होईल या भीतीने वाचायला तयार होत नसत.

मी AI आधारित वाचन साधन वापरले. विद्यार्थ्यांनी हेडफोन लावून The Mouse Merchant मधील उतारा वाचला. AI ने त्वरित पुढील अभिप्राय दिला—

उच्चारातील चुका

वाचनाचा वेग (Words Per Minute)

अडचण येणारे शब्द

परिणाम

एक लाजाळू विद्यार्थी—रोहन—त्याच उताऱ्याचा पाच वेळा सराव करत होता.

का?

कारण त्याचे मूल्यमापन “मॅडम” करत नव्हत्या—AI करत होते.

अभिप्राय खाजगी, त्वरित आणि कोणताही न्याय न करणारा होता.

आता माझ्याकडे प्रत्येक विद्यार्थ्याचा बोलण्याचा अहवाल होता. मी पुन्हा पुन्हा ऐकण्याऐवजी नमुन्यांचा अभ्यास करून विशिष्ट उच्चारांच्या चुका दुरुस्त करू लागले.

तंत्र ३ : AI सहाय्यित सर्जनशील लेखन आणि सहकारी मूल्यमापन

उद्दिष्ट (कौशल्ये)

सर्जनशीलता, सहकार्य, रचनात्मक अभिप्राय

NEP 2020 शी सुसंगती

सहकारी मूल्यमापन आणि ३६० अंशाचे (सर्वांगीण )मूल्यमापन

माझा अनुभव

मी विद्यार्थ्यांना एक लेखन विषय दिला—

“जर सोमदत्ता अपयशी ठरला असता तर?”

विचारासाठी AI

विद्यार्थ्यांनी ChatGPT किंवा Gemini सारख्या साधनांचा वापर करून कथा कल्पना तयार केल्या—कॉपी करण्यासाठी नव्हे, विचारासाठी.

व्याकरण सुधारणा

पहिले मसुदे AI आधारित व्याकरण साधनांनी सुधारले.

सहकारी मूल्यमापन

मी कथा अनामिक करून एका सामायिक प्लॅटफॉर्मवर अपलोड केल्या. AI च्या मदतीने मी मूल्यमापन निकष तयार केले—

 मौलिकता

व्यक्तिरेखा विकास

निष्कर्ष

प्रत्येकी ५ गुण.

विद्यार्थ्यांनी एकमेकांच्या कथा वाचून मूल्यमापन केले.

मूल्यमापनातील बदल

पूर्वी चाळीस निबंधांतील व्याकरण सुधारण्यातच माझी ऊर्जा खर्च होत असे. सर्जनशीलतेवर प्रतिक्रिया देण्यासाठी वेळ उरत नसे.

आता यांत्रिक सुधारणा AI करत होते.

स्वमूल्यमापन आणि सहकारी मूल्यमापन मोठा भाग सांभाळत होते.

AI ने सर्व डेटा एकत्रित करून दाखवले की ७०% विद्यार्थ्यांना प्रभावी निष्कर्ष लिहिण्यात अडचण येत आहे.

यामुळे मला पुढील अध्यापनाचा मुद्दा लगेच समजला.

म्हणजेच मूल्यमापन खऱ्या अर्थाने “Assessment for Learning” झाले.

निष्कर्ष : व्यावसायिक परिवर्तनाचा आरसा

The Mouse Merchant शिकवणे म्हणजे माझ्या स्वतःच्या व्यावसायिक प्रवासाचा आरसाच झाला आहे.

AI ने माझी जागा घेतली नाही—त्याने मला मुक्त केले.

उत्तरपत्रिका तपासण्याच्या यांत्रिक कामातून मुक्त करून मला विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी अधिक वेळ दिला.

पूर्वी :

मी उत्तरपत्रिका तपासत असे.

आता :

मी शिकण्यातील अंतरांचा अभ्यास करतो.

कथेत व्यापारी सोमदत्ताला एक मृत उंदीर देतो—एक साधन. पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे तो त्याला एक दृष्टी देतो.

माझ्यासाठी NEP 2020 ही दृष्टी आहे आणि AI हे साधन आहे.

त्या व्यापाऱ्यासारखेच शिक्षकांची भूमिका बदलली आहे. आपण आता माहिती देणारे व्यापारी नाही; आपण प्रत्येक विद्यार्थ्यातील “सोमदत्ता” ओळखणारे मार्गदर्शक आहोत.

NEP 2020 सांगते — का आणि काय शिकवायचे.

AI सांगते — कसे शिकवायचे.

या दोघांच्या साहाय्याने प्रत्येक विद्यार्थी आधुनिक माउस मर्चंट बनू शकतो—शून्यातून साम्राज्य उभारण्याची क्षमता असलेला.

- अश्विनी दीपक आडकर

(सदर लेख हा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मध्ये इंग्रजी माध्यमातून द्वितीय क्रमांक प्राप्त निबंधाचे भाषांतर आहे.)

तणावमुक्त मूल्यांकन तंत्रे : मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा

 तणावमुक्त मूल्यांकन तंत्रे : मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा

इयत्ता नववीतील विद्यार्थिनी श्रेया, तोंडी परीक्षेसाठी माझ्यासमोर उभी होती. ती माझ्या वर्गातील कायम उत्साही, खेळकर, बोलक्या, मोकळेपणाने संवाद साधणाऱ्या विद्यार्थ्यांपैकी एक होती. त्यामुळे तिच्याकडून मला आत्मविश्वासपूर्ण आणि प्रभावी उत्तरांची अपेक्षा होती. परंतु आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे तिला परीक्षेसाठी बोलावले असता ती अचानक स्तब्ध झाली. तिचा चेहरा फिकट पडला, थरथरत होती, तिच्या देहबोलीतून ती घाबरली आहे हे कळत होते. तिची ही अवस्था लक्षात येताच मी तिचा ताण थोडा कमी करण्यासाठी तिला सुरुवातीला कोणता प्रश्न घ्यायचा हे निवडण्याची मुभा दिली. तरीही ती शांतच होती... आणि तिने तयारीसाठी थोडा वेळ मागितला. दहा मिनिटांनी ती परत आली, परंतु तिचा ताण अजूनही स्पष्ट दिसत होता.

या प्रसंगाने मला विचार करायला भाग पाडले. श्रेयाने अभ्यास केलेला असल्याची मला पूर्ण खात्री होती. परीक्षेची तारीख महिनाभर आधी जाहीर केली होती आणि त्याची अनेकदा आठवणही करून दिली होती. तरीही भीतीमुळे तिला उत्तरे येत असूनही देता आली नाहीत. ती आपली क्षमता सिद्ध करू शकली नाही. ही घटना माझ्या मनावर खोल परिणाम करून गेली आणि मला आपल्या परीक्षा पद्धतीबद्दल गंभीरपणे विचार करायला प्रवृत्त केले.

बऱ्याचदा अनेक शिक्षक परीक्षा घेताना आत्मविश्वासाने बोलणाऱ्या विद्यार्थ्यांचेच कौतुक करतात. पण हे खरेच विद्यार्थ्याच्या शिकण्याचे योग्य मोजमाप आहे का? आपण खरोखर विद्यार्थ्यांना किती कळले आहे, शिकवलेले किती समजले आहे, त्यातून ते किती शिकले आहेत, याचे मूल्यांकन करतो आहोत का? की केवळ औपचारिक जबाबदारी पार पाडत आहोत? नक्की महत्त्वाचे काय - विद्यार्थ्याची त्या क्षणातील कामगिरी, की त्याचे प्रत्यक्ष शिकणे? आपण मूल्यांकन नेमके कशाचे करतो आहोत - शिकण्याचे, स्मरणशक्तीचे की तात्कालिक कामगिरीचे? या प्रश्नांनी मला विद्यार्थ्यांचे तणावमुक्त पद्धतीने मूल्यांकन करण्याच्या पर्यायांचा शोध घ्यायला प्रेरित केले.

दीर्घकाळापासून मूल्यांकन म्हणजे ताणतणाव, असे समीकरण बनले आहे. पारंपरिक समज असा होता की ताणामुळे विद्यार्थी अधिक अभ्यास करतात. मात्र काळ बदलत आहे - विशेषतः राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) म्हणजेच बदललेल्या शैक्षणिक धोरणानंतर ही धारणा योग्य वाटत नाही. आज मूल्यांकन हे विद्यार्थ्यांना घाबरवण्याऐवजी त्यांच्या शिकण्याला सहाय्य करणारी प्रक्रिया मानली जाते. त्यामुळे तणावमुक्त मूल्यांकनाची कल्पना केवळ योग्यच नाही तर अत्यावश्यक ठरते.

अत्याधिक ताणामुळे शिक्षणात अडथळा निर्माण होतो आणि याच जाणिवेतून तणावमुक्त मूल्यांकनाची गरज निर्माण होते. दडपणाखाली विद्यार्थी आत्मविश्वास गमावतात आणि आपली खरी क्षमता दाखवू शकत नाहीत. NEP 2020मध्ये “Assessment of Learning” म्हणजे केवळ निकालासाठी मूल्यांकन यावर नव्हे तर “Assessment for Learning” म्हणजेच ‘शिकण्यासाठी मूल्यांकन’ यावर भर दिला आहे. या बदलामुळे मूल्यांकन हे निर्णय देणारे नसून, सुधारणा करण्यास वाव देणारे साधन म्हणून वापरण्याचा दृष्टिकोन विकसित होत आहे.

महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळानेही अलीकडेच प्रकल्प, तोंडी परीक्षा आणि प्रात्यक्षिक काम यांच्या माध्यमातून सतत व सर्वांगीण मूल्यांकनाची दिशा स्वीकारली आहे. यामुळे परीक्षेचा ताण कमी करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. आज शिक्षणाचा उद्देश केवळ पाठांतर तपासणे नसून समज, सर्जनशीलता आणि ज्ञानाचा उपयोग करण्याची क्षमता तपासणे हा आहे.

शैक्षणिक मानसशास्त्रज्ञांनी दीर्घकाळ अभ्यास करून दाखवले आहे की, थोड्या प्रमाणात असणारा ताण प्रेरणा देऊ शकतो, परंतु जास्त प्रमाणात असणारा ताण भीती, चिंता निर्माण करून कार्यक्षमता कमी करतो. परीक्षेच्या काळात विद्यार्थ्यांना झोप न लागणे, सतत चिंताग्रस्त असणे, अतिविचारात असणे, आणि काही वेळा तर शारीरिक त्रासही जाणवतो. अनेक सक्षम विद्यार्थी तयारी असूनही भीतीमुळे चांगली कामगिरी करू शकत नाहीत - जसे श्रेयाच्या बाबतीत घडले. विशेषतः इयत्ता ९ ते १२ मधील विद्यार्थ्यांमध्ये परीक्षेच्या भीतीमुळे त्यांची एकाग्रता कमी होते आणि आत्मविश्वासावर देखील परिणाम होतो. त्यामुळे मूल्यांकन पद्धती अशी असावी की विद्यार्थ्यांमध्ये भीतीऐवजी आत्मविश्वास निर्माण होईल.

तणावमुक्त तंत्रांची भूमिका आणि परिणाम

तणावमुक्त मूल्यांकन तंत्रामुळे मूल्यमापन हे शिकण्याच्याच प्रक्रियेचा एक भाग होते. विद्यार्थ्यांचे मूल्यांकन विविध आणि रंजक उपक्रमांद्वारे नियमितपणे होत असेल तर त्यांना परीक्षा ही भयंकर आणि भीतिदायक गोष्ट वाटत नाही. या उलट ती सुधारणा आणि प्रगतीची संधी वाटते. अशा मूल्यांकन पद्धती विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा, चिकित्सक विचार करण्याची क्षमता आणि सर्जनशीलता विकसित करतात जे NEP 2020चे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

शिक्षक म्हणून आपल्याला हे जाणवते की प्रत्येक विद्यार्थ्याची कार्यक्षमता वेगळी असल्याने, त्यांचे मूल्यांकन एकाच पद्धतीने करणे योग्य ठरणार नाही. काही विद्यार्थी लेखनातून उत्तम व्यक्त होतात, काही बोलण्यातून, काही चित्रकलेतून किंवा काही अभिनयातून. ही जाणीव लक्षात घेऊन तोंडी, लेखी आणि प्रकल्पाधारित मूल्यांकन यांचा संगम करण्याचा विचार मी केला.

पारंपरिक अंतिम परीक्षा विद्यार्थ्यांवर मोठा ताण निर्माण करतात, कारण त्यात एका कामगिरीवर सर्व काही अवलंबून असते. याउलट, रचनात्मक मूल्यांकन (formative assessment) हे शिकण्याच्या प्रक्रियेबरोबरच अविरत सुरू राहते. यात वर्गातील चर्चा, छोट्या चाचण्या, गटप्रकल्प आणि मौखिक अभिव्यक्ती यांचा समावेश असतो. या अनौपचारिक व सातत्यपूर्ण प्रक्रियेमुळे विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढतो आणि विद्यार्थ्यांना एकाच मोठ्या परीक्षेची भीती वाटत नाही. तसेच सतत मूल्यांकन होत असल्याने विद्यार्थीसुद्धा उपस्थिती आणि वर्गातील सहभागाला अधिक महत्त्व देतात.

तणावमुक्त मूल्यांकनाच्या काही पद्धती

१. पोर्टफोलिओ मूल्यांकन

विद्यार्थी संपूर्ण सत्रभर केलेले काम म्हणजेच निबंध, चित्रे, प्रकल्प, उपक्रम आणि आत्मपरीक्षण याचा संग्रह तयार करतात. त्यामधून त्यांच्या प्रगतीचे सर्वांगीण चित्र दिसते.

२. सहकारी व स्वयंमूल्यांकन

विद्यार्थी स्वतःच्या किंवा सहाध्यायांच्या कामाचे सोप्या निकषांच्या आधारे मूल्यांकन करतात. यामुळे विद्यार्थ्यांची स्वतःबाबतची जागरुकता, जबाबदारी आणि चिंतनशीलता वाढते.

३. प्रकल्पाधारित शिक्षण (PBL)

प्रकल्पांमुळे शिक्षण वास्तव जीवनाशी जोडले जाते. विद्यार्थी सहकार्याने काम करतात आणि शिकतानाच मूल्यांकनही नैसर्गिकपणे घडते.

४. पर्यायाधारित मूल्यांकन

मूल्यांकनाच्या पद्धतींमध्ये काही प्रमाणात निवडीची संधी दिल्यास विद्यार्थ्यांचा ताण कमी होतो. प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या वेगवेगळ्या क्षमतांना मान्यता मिळते.

५. ‘बेस्ट ऑफ’ पद्धत

श्रेयासारख्या अनुभवांमधून मला ‘बेस्ट ऑफ’ पद्धतीचा विचार सुचला. उदाहरणार्थ, दर पंधरवड्याला ४० गुणांची एक परीक्षा घेण्याऐवजी १० गुणांच्या सात छोट्या चाचण्या घेऊन त्यातील सर्वोत्तम चार गुण अंतिम गणनेत धरता येतात. त्यामुळे एका खराब दिवशीची कामगिरी विद्यार्थ्याच्या एकूण निकालावर परिणाम करत नाही.

६. डिजिटल व खेळाधारित मूल्यांकन

Quizizz किंवा Google Forms सारख्या साधनांमुळे मूल्यांकन अधिक रंजक होते. तत्काळ अभिप्राय आणि खेळातून अभ्यासाचा अनुभव विद्यार्थ्यांचा ताण कमी करतो.

७. निरीक्षण व नोंदी

शिक्षक विद्यार्थ्यांचे निरीक्षण करून, त्यांचा सहभाग, जिज्ञासा आणि प्रगतीबाबत छोट्या नोंदी ठेवू शकतात. यामुळे विद्यार्थ्यांच्या विकासाचे व्यापक चित्र मिळते.

NEP 2020शी सुसंगती

या सर्व पद्धती NEP 2020च्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहेत. या धोरणात कौशल्यावर आधारित, बहुआयामी आणि सातत्यपूर्ण मूल्यांकनावर भर दिला आहे. पाठांतराऐवजी समज, अनुप्रयोग आणि सर्जनशीलतेवर भर देण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

या धोरणात ३६० अंशांचा सर्वांगीण प्रगती अहवाल सुचविण्यात आला आहे, ज्यात शैक्षणिक प्रगतीसोबत कौशल्ये, मूल्ये, वृत्ती आणि सहभाग यांचाही समावेश असतो. महाराष्ट्र राज्य मंडळानेही अंतर्गत मूल्यांकन, तोंडी परीक्षा आणि उपक्रमावर आधारित चाचण्यांद्वारे या दिशेने पावले उचलली आहेत.

आव्हाने

तणावमुक्त मूल्यांकन लागू करताना येणाऱ्या काही अडचणींचा विचार करणेसुद्धा आवश्यक आहे. शिक्षकांना प्रभावी निकष (rubrics) तयार करण्यासाठी प्रशिक्षणाची गरज असते. तसेच अनेक पालक अजूनही कठोर परीक्षेलाच शिस्तीचे प्रतीक मानतात, त्यामुळे त्यांनाही जागरूक करणे आवश्यक आहे. मोठ्या वर्गसंख्येमुळे सुरुवातीला शिक्षकांना ही प्रक्रिया वेळखाऊ वाटू शकते. मात्र योग्य पद्धतीने व्यवस्थापन केल्यास त्याचे फायदे अधिक आहेत.

श्रेयासोबतचा अनुभव मला एक महत्त्वाचा धडा देऊन गेला - मूल्यांकन ही धैर्याची परीक्षा नसून समजुतीचे प्रतिबिंब असावे.

रवींद्रनाथ टागोर म्हणतात,

“उच्चतम शिक्षण तेच आहे जे केवळ माहिती देत नाही, तर आपल्या जीवनाच्या सर्व अनुभवांना सुसंगत बनवते.”

या भावनेतून पाहिले तर तणावमुक्त मूल्यांकन ही केवळ पद्धत नसून शिक्षणाकडे पाहण्याची मानवी दृष्टी आहे. ज्यात विद्यार्थी आनंदाने शिकतात आणि निर्भयपणे स्वतःला व्यक्त करतात, तेव्हा मूल्यांकन ही वाढीची आनंददायी प्रक्रिया बनते.

यासाठी शिक्षकांना आपली भूमिका नव्याने विचारात घ्यावी लागेल. आपण केवळ परीक्षक नसून विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वास आणि जिज्ञासेला पोषण देणारे मार्गदर्शक आहोत. विज्ञान प्रयोग, कथा सांगणे, भूमिकानाट्य किंवा चिंतनात्मक लेखन - यापैकी प्रत्येक गोष्ट ही योग्य नियोजनाने प्रभावी मूल्यांकन ठरू शकते.

मूल्यांकनाचे भविष्य भीतीवर नव्हे तर विश्वासावर आधारित आहे. जेव्हा विद्यार्थ्यांना शिक्षकांवर विश्वास वाटतो की त्यांची क्षमता योग्यरीत्या समजून घेतली जाईल, तेव्हा शिक्षण आनंददायी बनते. वर्गातले वातावरण अधिक उत्साही आणि सकारात्मक होते.

तणावमुक्त मूल्यांकन विद्यार्थ्यांसाठीच नव्हे तर शिक्षकांसाठीही अध्यापन अधिक समाधानकारक करते. NEP 2020च्या मार्गदर्शनाखाली महाराष्ट्र राज्य मंडळही या बदलाचा स्वीकार करत आहे. कोणत्याही विद्यार्थ्याने भीतीतून शिकू नये, ही शिक्षण क्षेत्रातील प्रत्येकाची नैतिक आणि व्यावसायिक जबाबदारी आहे. 

रचनात्मक मूल्यांकन शिकण्यातील त्रुटी ओळखून सुधारणा करण्यास मदत करते. तथापि, या पद्धतीचा उद्देश विद्यमान प्रणाली पूर्णपणे बदलणे नसून पारंपरिक मूल्यांकन आणि तणावमुक्त रचनात्मक मूल्यांकन यांचा समतोल साधणे आवश्यक आहे. 

तसेच विद्यार्थ्यांनीही हे समजून घ्यावे की तणावमुक्त मूल्यांकन म्हणजे अभ्यास टाळण्याची संधी नाही. प्रत्येक मूल्यांकन ही शिकण्याची आणि स्वतःची क्षमता दाखविण्याची संधी आहे.

शेवटी, प्रत्येक शिक्षकाने हे लक्षात ठेवावे - श्रेयासारख्या थरथरणाऱ्या हातामागे अमर्याद क्षमता दडलेली असते. त्या क्षमतेला प्रकाशात आणणारी व्यवस्था निर्माण करणे ही एक शिक्षक म्हणून आपली जबाबदारी आहे. जेव्हा तणावाची जागा आधार घेईल आणि भीतीची जागा स्वातंत्र्य घेईल, तेव्हा ते खऱ्या अर्थाने मूल्यांकन असेल. हे मूल्यांकन विकासाचे निदर्शक असेल, सुधारणा करण्यासाठी मार्गदर्शक ठरेल आणि शिकण्यातील मौज वाढवेल. 

- अनिरुद्ध अजित किल्लेदार

( सदर लेख हा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मध्ये इंग्रजी माध्यमातून प्रथम क्रमांक प्राप्त निबंधाचे भाषांतर आहे.)

मूल्यांकनाचा नवा दृष्टिकोन : नैपुण्य आणि पसंती-आधारित पद्धतींचा एक अनुभव

 मूल्यांकनाचा नवा दृष्टिकोन : नैपुण्य आणि पसंती-आधारित पद्धतींचा एक अनुभव

एक शिक्षिका म्हणून माझ्या तब्बल दोन तपाच्या प्रदीर्घ अध्यापन कारकिर्दीत, ‘परीक्षा’ हा शब्द शिक्षक आणि विद्यार्थी या दोघांच्याही मनावर एक अनामिक ओझे घेऊन येत होता. उत्तरपत्रिकेतील लाल रेषा, कोपऱ्यातील एकूण गुण आणि त्या आकड्यांवरून निश्चित होणारी विद्यार्थ्यांची ‘पातळी’ हे चित्र माझ्या वर्गातही नित्याचे होते. आपण जे ज्ञान दिले, ते विद्यार्थ्यांपर्यंत खरोखर पोहोचले का, यापेक्षा त्यांनी ते किती अचूकपणे ‘परत’ लिहून दाखवले, हेच तपासण्यावर आमचा भर होता. परंतु, राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० (NEP 2020) आणि त्यावर आधारित राष्ट्रीय व राज्य अभ्यासक्रम आराखड्याने (NCF/SCF) मूल्यमापनाच्या या मर्यादित कल्पनेला छेद दिला आहे. NEP 2020ने घोकंपट्टीला (Rote Learning) मागे सारून क्षमता-आधारित शिक्षणाला (Competency-Based Education) प्राधान्य दिले. याच परिवर्तनाचा मुख्य आधारस्तंभ म्हणजे ‘‘नैपुण्य-आधारित मूल्यांकन (Mastery-Based Assessment)’’ आणि ‘‘पसंती-आधारित मूल्यांकन (Choice-Based Assessment)’’.

हा निबंध म्हणजे माझा स्वतःचा एक अनुभव आहे. इयत्ता ६ वी ‘ब’ या वर्गाला इंग्रजीमधील ‘The Mouse Merchant’ हा घटक शिकवताना, ‘कथा-लेखन आणि आकलन’ (Narrative Writing and Comprehension) ही क्षमता विकसित करण्यासाठी मी या दोन नवीन मूल्यांकन पद्धती कशा वापरल्या, माझे पूर्वीचे पारंपरिक अनुभव कसे होते आणि या बदलातून एक शिक्षिका म्हणून मला काय शिकता आले, याचे स्व-चिंतन मी येथे मांडत आहे.

मूल्यांकनाची पारंपरिक चौकट

काही वर्षांपूर्वी, जेव्हा मी इयत्ता सहावीला इंग्रजीची एखादी कथा शिकवत असे, तेव्हा माझी मूल्यांकन पद्धत ठरलेली असायची.

१. घटक चाचणी : कथेवर आधारित ‘कोणी, काय, कुठे, का’ (Wh-questions) प्रकारची प्रश्नोत्तरे, रिकाम्या जागा भरा किंवा जोड्या लावा.

२. व्याकरण : पाठातील वाक्यांमधील काळ (Tense) ओळखणे किंवा विशिष्ट वाक्यप्रचारांचा (Idioms) अर्थ सांगणे.

३. लेखन : कथेचा सारांश (Summary) किंवा तात्पर्य (Moral) लिहिण्यास सांगणे.

या प्रक्रियेचा निव्वळ परिणाम काय व्हायचा? जो विद्यार्थी पाठांतर करण्यात तरबेज आहे, ज्याचे हस्ताक्षर सुवाच्य आहे आणि ज्याला व्याकरण ‘नियमांनुसार’ मांडता येते, तो ‘हुशार’ मानला जात होता. पण मला नेहमी जाणवायचे की, वर्गात कथेचे नाट्यीकरण उत्कृष्ट करणारा एक विद्यार्थी, लेखी सारांश मात्र लिहू शकत नव्हता. दुसरी एक विद्यार्थिनी कथेवर आधारित अप्रतिम चित्र काढायची, पण ‘पात्राने असे का केले?’ या प्रश्नाचे ‘अपेक्षित’ पुस्तकी उत्तर तिला देता येत नव्हते. माझे पूर्वीचे मूल्यांकन हे ‘अध्ययनाचे मूल्यांकन’ (Assessment O‍f Learning) होते. ते विद्यार्थ्याला ‘पास’ किंवा ‘नापास’ हा शिक्का मारत होते. ते शिकण्याच्या प्रक्रियेला मदत करत नव्हते. ज्याला ५/१० गुण मिळाले, त्याला ‘का’ कमी मिळाले आणि ते ‘कसे’ सुधारायचे, याचा मार्ग त्यात नव्हता.

NEP 2020 आणि मूल्यांकनाची नवी दिशा

NEP 2020ने हे स्पष्ट केले की, मूल्यांकनाचा हेतू विद्यार्थ्याला मोजून क्रम देणे हा नसून, त्याच्या शिकण्यातील नेमक्या अडचणी शोधून, त्या दूर करण्यासाठी त्याला मदत करणे हा आहे. 

अध्ययनासाठी मूल्यांकन (Assessment FOR Learning) : हे सातत्यपूर्ण (continuous) असते. हे शिकवण्याच्या प्रक्रियेसोबतच घडते, जेणेकरून शिक्षकाला स्वतःच्या अध्यापन पद्धतीत लवचिकपणे बदल करता येतो.

अध्ययन म्हणून मूल्यांकन (Assessment AS Learning) : यामध्ये विद्यार्थी स्वतःचे (Self-Assessment) आणि आपल्या सहाध्यायांचे (Peer-Assessment) मूल्यांकन करतात. यामुळे त्यांच्यात ‘Metacognition’ (म्हणजे, मी नेमका कसा शिकतो, याचा विचार करण्याची क्षमता) विकसित होते.

समग्र (Holistic) : हे मूल्यांकन केवळ बौ‌द्धिक (Cognitive) बाबींपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते भावनिक (Affective) आणि क्रियात्मक (Psychomotor) कौशल्यांनाही महत्त्व देते. हाच पाया मनात ठेवून, मी माझ्या वर्गात ‘The Mouse Merchant’ हा घटक शिकवताना ‘नैपुण्य’ आणि ‘पसंती’ या दोन प्रभावी साधनांचा वापर करण्याचे ठरवले.

वर्गातील प्रत्यक्ष अंमलबजावणी : ‘कथा-निर्मिती’ (Story Crafting)

विषय : इंग्रजी (घटक : The Mouse Merchant) इयत्ता ६ वी

क्षमता (Competencies) :

१. कथेचे मुख्य घटक (पात्रे, कथानक, स्थळ/वेळ) ओळखू शकणे.

२. नवीन शब्दसंग्रह (Vocabulary) संदर्भासह वापरू शकणे.

३. कथेचा मध्यवर्ती विचार (Central Idea) समजून घेणे.

४. स्वतःच्या शब्दांत (तोंडी किंवा लेखी) कथेचा विस्तार करणे किंवा नवीन कथा तयार करणे.

या क्षमता तपासण्यासाठी, मी पारंपरिक प्रश्नोत्तरांऐवजी खालील तंत्रे वापरली -

१. नैपुण्य-आधारित मूल्यांकन (Mastery-Based Assessment)

याचा सरळ अर्थ आहे - ‘‘जोपर्यंत पूर्णपणे जमत नाही, तोपर्यंत प्रयत्न करत राहणे.’’ या पद्धतीत गुण किंवा श्रेणी (Grades) नसतात, तर फक्त दोनच पातळ्या असतात - ‘नैपुण्य प्राप्त’ (Mastered) किंवा ‘पुन्हा प्रयत्न करा’ (Re-attempt).

क्षमता : कथेचे घटक (Elements of Story) ओळखणे.

साधन/तंत्र : ‘स्टोरी मॅप’ रुब्रिक (Story Map Rubric)

प्रक्रिया : १.मी वर्गात एक सोपी कथा शिकवली. २.त्यानंतर, मी विद्यार्थ्यांना एक ‘ग्राफिक ऑर्गनायझर’ (Graphic Organizer) म्हणजेच ‘स्टोरी मॅप’ दिला. त्यात चार मुख्य रकाने होते - Characters (पात्रे), Setting (ठिकाण/वेळ), Problem (समस्या), आणि Solution (उपाय). ३.विद्यार्थ्यांना हे रकाने भरायचे होते.

मूल्यांकन : 

पूर्वीची पद्धत : मी हे तपासून ४ पैकी गुण दिले असते.

नवीन (नैपुण्य) पद्धत : मी एक ‘तपास-सूची’ (Checklist) वापरली.

विद्यार्थ्याने किमान ३ पात्रे योग्य ओळखली का ? (होय/नाही)

त्याने कथेतील मुख्य ‘समस्या’ अचूक लिहिली का? (होय/नाही)

ज्या विद्यार्थ्याला ‘समस्या’ अचूक ओळखता आली नाही, त्याला मी ० गुण दिले नाहीत. त्याऐवजी, मी त्याला एक ‘क्ल्यू’ (Clue) दिला आणि ‘पुन्हा प्रयत्न कर’ (Re-attempt) असा अभिप्राय दिला. त्याने दुसऱ्या दिवशी ते पुन्हा योग्य प्रकारे करून आणले.

परिणाम : हा बदल आश्चर्यकारक होता. ज्या मुलांना ‘प्रश्नोत्तरांमध्ये’ पूर्ण वाक्यरचना करणे अवघड जायचे, त्या मुलांनी या ‘स्टोरी मॅप’मध्ये केवळ ‘शब्द’ लिहूनही कथेबद्दलची त्यांची समज अचूक दाखवली. ‘Re-attempt’चा पर्याय उपलब्ध असल्याने ‘नापास’ होण्याची भीती पूर्णपणे नाहीशी झाली. एका विद्यार्थ्याला ‘Solution’चा रकाना भरता आला नाही; आम्ही (मी आणि तो) मिळून कथेचा तो विशिष्ट भाग पुन्हा वाचला आणि मग त्याला ते जमले. हे खऱ्या अर्थाने ‘Assessment FOR Learning’ होते. मी त्याचे ‘परीक्षण’ करत नव्हते, तर ‘निदान’ करत होते.

क्षमता : नवीन शब्दसंग्रह (Vocabulary) वापरणे.

साधन/तंत्र : ‘Vocabulary Grid’ (शब्द-कोश तक्ता)

प्रक्रिया : मी कथेत आलेले ५ नवीन शब्द (उदा. ‘Orphan’, ‘Pitcher’, ‘Furnace’) निवडले.

मूल्यांकन : मी विद्यार्थ्यांना ‘या शब्दांचे अर्थ लिहा’ असे पारंपरिक काम दिले नाही. त्याऐवजी, मी त्यांना एक तक्ता दिला : 

Write the word (शब्द लिहा)

Draw the word (शब्दाचे चित्र काढा)

Write its meaning in your mother tongue (तुमच्या मातृभाषेत अर्थ)

Use it in your own sentence (स्वतःच्या वाक्यात उपयोग करा)

नैपुण्य : जोपर्यंत विद्यार्थी त्या शब्दाचा स्वतःच्या (पुस्तकातील नव्हे) वाक्यात योग्य वापर करत नाही, तोपर्यंत त्याने ‘नैपुण्य’ मिळवले असे मी मानले नाही.

उदा. ‘Orphan’ (अनाथ) या शब्दासाठी एका विद्यार्थ्याने सुरुवातीला ‘Orphan Boy’ (पुस्तकातील) लिहिले. मी ते स्वीकारले नाही व त्याला पुन्हा विचार करायला सांगितले. त्याने विचार करून ‘Dinesh is an orphan boy’ असे नवे वाक्य लिहिले. तेव्हा त्याने त्या शब्दावर खऱ्या अर्थाने ‘नैपुण्य’ मिळवले. इथे गुणांपेक्षा 'समज' महत्त्वाची ठरली.

२. पसंती-आधारित मूल्यांकन (Choice-Based Assessment)

ही पद्धत NEP 2020च्या ‘समग्र विकास’ (Holistic Development) आणि ‘लवचिकता’ (Flexibility) या तत्त्वांवर बेतलेली आहे. ही सहसा सत्राच्या शेवटी (Summative) वापरली जाते. यामध्ये, ‘काय’ तपासायचे (कोणती क्षमता) हे मी ठरवले, पण ते ‘कसे’ दाखवायचे (कोणत्या माध्यमातून) हे विद्यार्थ्याने ठरवले.

क्षमता : कथेचे संपूर्ण आकलन आणि सर्जनशील अभिव्यक्ती (Overall Comprehension and Creative Expression).

साधन/तंत्र : ‘Choice Board’ किंवा ‘Assessment Menu’ (पसंती-फलक)

प्रक्रिया : मी वर्गात ‘The Lion, the Man and the Statue’ ही कथा शिकवून पूर्ण केली. त्यानंतर, कथेची त्यांची समज दाखवण्यासाठी मी विद्यार्थ्यांना ५ पर्याय दिले. त्यांना त्यापैकी कोणताही एकच पर्याय निवडण्याची मुभा होती.

The Assessment Menu (मूल्यांकनाचा पसंती-फलक) :

 

Choice	भूमिका	कार्य
Choice 1	The Writer (लेखक)	कथेसाठी एक वेगळा शेवट लिहा. (Write a different ending)
Choice 2	The Artist (कलाकार)	कथेची ६ चित्रांची एक चित्रकथा (Comic Strip) बनवा.
Choice 3	The Actor (अभिनेता)	मुख्य पात्राचे २ मिनिटांचे एकपात्री सादरीकरण (Monologue) करा.
Choice 4	The Poet (कवी)	कथेचा बोध सांगणारी ८-१० ओळींची एक छोटी कविता करा.
Choice 5	The Reporter (वार्ताहर)	कथेतील मुख्य घटनेवर आधारित एक बातमीपत्र (Newspaper Report) लिहा.

मूल्यांकन : एकसमान रुब्रिक (Common Rubric) हा या प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचा भाग होता. जरी विद्यार्थ्यांनी वेगवेगळी ‘उत्पादने’ (Products) निवडली, तरी मी ती सर्व एकाच ‘निकष-तक्त्यावर’ (Rubric) तपासली.

रुब्रिकचे निकष (Criteria) :

१. Understanding of Plot (कथानकाची समज) : (निवडलेल्या माध्यमातून कथेची मुख्य घटना/समस्या अचूक दाखवली आहे का?)

२. Character Depiction (पात्रचित्रण) : (पात्राचा स्वभाव (उदा. माणसाचा गर्व) योग्यरीत्या प्रकट झाला आहे का?)

३. Creativity (सर्जनशीलता) : (सादर केलेला प्रकल्प स्वतःचा आणि नवीन विचार दाखवतो का?)

४. Clarity & Effort (स्पष्टता आणि प्रयत्न) : (सादरीकरण/लेखन सुस्पष्ट आहे का आणि त्यात मेहनत दिसून येते का?)

परिणाम : हा प्रयोग माझ्यासाठी अत्यंत आनंददायी आणि ‘Eye Opener’ होता. एक मुलगी जी वर्गात सहसा शांत असायची आणि लेखनात तिच्या खूप चुका व्हायच्या, तिने ‘Comic Strip’ (Choice 2) निवडला. तिने एकही पूर्ण वाक्य लिहिले नाही, पण तिने काढलेल्या चित्रांमधून आणि ‘Speech Bubbles’मधून कथेचा संपूर्ण आशय इतका अचूक मांडला की, तिची ‘कथानकाची समज’ (Rubric Criterion 1) ‘उत्कृष्ट’ होती. पारंपरिक लेखी परीक्षेत कदाचित ती मागे पडली असती. दुसरा एक मुलगा, जो अभ्यासात फारसा प्रगत नव्हता पण बोलण्यात पटाईत होता, त्याने ‘Monologue’ (Choice 3) निवडला. त्याने सिंहाच्या भूमिकेत जे सादरीकरण केले, त्यात कथेचा ‘मध्यवर्ती विचार’ (Central Idea) पूर्णपणे प्रतिबिंबित झाला होता.

या प्रक्रियेतून ‘भेदभाव’ (Differentiation) आपोआप साधला गेला. प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या नैसर्गिक कलानुसार ज्ञान प्रदर्शित करण्याची संधी मिळाली.

आव्हाने आणि मर्यादा (Challenges)

हे सर्व प्रत्यक्षात राबवणे पूर्णपणे सोपे नव्हते. काही आव्हाने नक्कीच आली : 

१. वेळेचे नियोजन (Time Management) : ‘नैपुण्य-आधारित’ पद्धतीत प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या स्वतःच्या गतीने शिकण्याची संधी द्यावी लागते. यामुळे, ठरलेल्या वेळेत अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याचे दडपण शिक्षकावर येऊ शकते.

२. वस्तुनिष्ठता (Objectivity) : ‘एकपात्री सादरीकरण’ आणि ‘बातमीपत्र’ यांसारख्या दोन भिन्न गोष्टी एकाच रुब्रिकवर तपासण्यासाठी, शिक्षकाची स्वतःची समज आणि निकष अत्यंत स्पष्ट असणे गरजेचे असते. यात सुरुवातीला वेळ लागतो.

३. संसाधने (Resources) : ‘Comic Strip’साठी लागणारा कागद, रंग किंवा ‘Monologue’ रेकॉर्ड करण्यासाठी मोबाईल, या गोष्टींची उपलब्धता प्रत्येक वेळी असेलच असे नाही.

४. पालकांचा दृष्टिकोन : पालकांना आपल्या पाल्याचे ‘गुण’ किंवा ‘रँक’ पाहण्याची सवय असते. त्यांना ‘Mastered’ (नैपुण्य प्राप्त) किंवा ‘Needs Practice’ (सरावाची गरज) हे अभिप्राय समजावून सांगणे, हे एक मोठे आव्हान आहे.

निष्कर्ष : परीक्षकाकडून सुलभकाकडे 

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२०ने माझ्यासारख्या शिक्षिकेची भूमिका एका ‘परीक्षका’कडून (Examiner) एका ‘सुलभका’कडे (Facilitator) बदलली आहे. ‘नैपुण्य’ आणि ‘पसंती’ या दोन साधनांनी माझ्या वर्गातील मूल्यांकनाची भीती जवळजवळ नाहीशी केली आहे.

‘कथा-लेखन’ या एकाच घटकाचे मूल्यांकन करताना, जेव्हा मी ‘Choice-Board’ वापरला, तेव्हा मला माझ्या वर्गात लेखक, कवी, कलाकार आणि अभिनेते एकाच वेळी दिसले. पारंपरिक पद्धतीत मला फक्त ‘उत्तरपत्रिका’ दिसल्या असत्या. हा बदल केवळ विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीसाठीच नाही, तर एक शिक्षक म्हणून मलाही अधिक समाधान देणारा आहे.

माझा अनुभव हेच सांगतो की, जेव्हा आपण मुलांवरील ‘गुण मिळवण्याचे’ दडपण काढून टाकतो आणि त्यांना ‘कौशल्य मिळवण्याचे’ (Mastery) स्वातंत्र्य देतो, तसेच ते कौशल्य दाखवण्यासाठी त्यांच्या ‘पसंतीचा’ (Choice) मार्ग निवडू देतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘अध्ययन’ घडते. NEP 2020चा हाच खरा उद्देश आहे, की असे विद्यार्थी घडवणे जे केवळ परीक्षेलाच नव्हे, तर आयुष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सक्षम आणि तयार असतील.

-अश्विनी दीपक आडकर

न्यू इंग्लिश स्कूल, वडगाव मावळ, पुणे

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उल्लेखनीय निबंध)