मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा- लर्निंग पोर्टफोलिओ

 मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा- लर्निंग पोर्टफोलिओ

परिचय

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP 2020) आणि राष्ट्रीय तसेच राज्य अभ्यासक्रम आराखड्याने शिक्षण क्षेत्रात मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा अधोरेखित केल्या आहेत. पारंपरिक मूल्यांकन पद्धतींमध्ये विद्यार्थ्यांचे ज्ञान तपासण्यावर भर होता, परंतु नव्या दृष्टिकोनात विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास, सर्जनशीलता, चिकित्सक विचार आणि स्व-शिक्षणाची समज यांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. याच दृष्टिकोनाला अनुसरून 'लर्निंग पोर्टफोलिओ' ही एक नावीन्यपूर्ण आणि प्रभावी मूल्यांकन पद्धत म्हणून उदयास आली आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ विद्यार्थ्यांच्या वर्षभरातील शैक्षणिक आणि सर्जनशील प्रगतीचे संकलन करून त्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा सर्वंकष आढावा घेण्यास मदत करते.

लर्निंग पोर्टफोलिओ : संकल्पना आणि स्वरूप

लर्निंग पोर्टफोलिओ ही एक अशी मूल्यांकन पद्धत आहे, ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांनी वर्षभरात केलेल्या विविध शैक्षणिक आणि सर्जनशील कामांचे संकलन केले जाते. यामध्ये प्रकल्प, निबंध, चित्रे, ऑडिओ-व्हिडिओ रेकॉर्डिंग, लेखन, विचारमंथन, गटचर्चा, संपादकीय लेखन यांसारख्या कृतींचा समावेश होतो. हे संकलन भौतिक स्वरूपात (फाईल किंवा नोटबुक) किंवा डिजिटल स्वरूपात (e-portfolio) असू शकते. यामध्ये विद्यार्थी स्वतः, शिक्षक आणि पालक यांचे अभिप्राय आणि प्रतिक्रिया नोंदवल्या जातात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा सर्वंकष आढावा घेता येतो.

NEP 2020मध्ये मूल्यांकन हे तणावरहित, सतत आणि सर्वांगीण असावे, असे नमूद केले आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ ही पद्धत याच तत्त्वांवर आधारित आहे. ती विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसोबतच त्यांच्या भावनिक, सामाजिक आणि सर्जनशील विकासावरही लक्ष केंद्रित करते. मराठी विषयात ही पद्धत विशेषतः प्रभावी आहे, कारण मराठी भाषेच्या अभ्यासात केवळ भाषिक कौशल्येच नव्हे, तर साहित्याची सौंदर्यस्थळे, चिकित्सक विचार, अभिव्यक्ती आणि सर्जनशीलता यांना महत्त्व आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करण्यास आणि त्यावर चिंतन करण्यास प्रोत्साहित करते, ज्यामुळे स्व-शिक्षणाची समज विकसित होते.

लर्निंग पोर्टफोलिओचे मराठी विषयातील महत्त्व

मराठी विषयाच्या प्रचलित अभ्यासक्रमात विचारमंथन, वादविवाद, गटचर्चा आणि संपादकीय लेखन यांसारख्या कृतींवर विशेष भर दिला आहे. या कृती विद्यार्थ्यांच्या भाषिक आणि चिकित्सक विचारक्षमतेचा विकास करतात. लर्निंग पोर्टफोलिओ या कृतींचे संकलन आणि मूल्यांकन करण्यासाठी एक आदर्श साधन आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी वर्षभरात लिहिलेल्या निबंधांचा, संपादकीय लेखांचा किंवा गटचर्चेतील त्यांच्या सहभागाचा संग्रह तयार केला जाऊ शकतो. यामध्ये त्यांनी तयार केलेली चित्रे, कविता, कथालेखन किंवा ऑडिओ-व्हिडिओ रेकॉर्डिंग यांचाही समावेश होऊ शकतो. हे संकलन विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे स्पष्ट आणि सखोल चित्रण करते.

लर्निंग पोर्टफोलिओचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालक यांचा सहभाग असतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थी स्वतःच्या कामावर अभिप्राय लिहू शकतात, जसे की, "या निबंधात मी माझे विचार स्पष्टपणे मांडले, पण भाषेची शैली अधिक प्रभावी करता आली असती." शिक्षक त्यांच्या प्रगतीबद्दल मार्गदर्शन करू शकतात, तर पालक त्यांच्या मुलाच्या सर्जनशीलतेला प्रोत्साहन देण्यासाठी प्रतिक्रिया देऊ शकतात. अशा प्रकारे, लर्निंग पोर्टफोलिओमुळे 360° मूल्यांकनाची संधी मिळते, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढतो.

वर्गातील अनुभव आणि चिंतन

मराठी विषय शिकवताना विद्यार्थ्यांच्या भाषिक क्षमतांना बळकटी देणे, हीच माझी मुख्य भूमिका आणि ध्येय आहे. इयत्ता नववी आणि दहावीच्या विद्यार्थ्यांना मराठी शिकवताना, मी प्रथम अभ्यासक्रमातील सर्व क्षमतांचा सविस्तर अभ्यास केला. यात श्रवण कौशल्य, भाषण- संभाषण कौशल्य, वाचन कौशल्य, लेखन कौशल्य, अध्ययन कौशल्य आणि भाषाभ्यास ही सहा महत्त्वाची क्षेत्रे समाविष्ट आहेत. या सर्व क्षमतांचा सखोल अभ्यास करून मला हे स्पष्ट झाले की, मराठी विषयाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये स्वमत विकसन, भाषण-संभाषण कौशल्य, विचारांचा विकास आणि अभिव्यक्ती यांचा संपूर्ण आणि समग्र विकास होणे आवश्यक आहे. हे क्षमतांचे ध्येय साध्य करण्यासाठी मी मराठी कृतिपत्रिका तयार केली, ज्यात स्वमत अभिव्यक्तीला विशेष महत्त्व दिले. ही पद्धत राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणातील लर्निंग पोर्टफोलिओच्या मूलभूत तत्त्वांशी पूर्णपणे जुळते. या कृतिपत्रिकेद्वारे मी विद्यार्थ्यांच्या अभिव्यक्तीला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्यात आत्मविश्वास आणि सर्जनशीलता वाढली.

कृतिपत्रिकेच्या तयारीत मी गद्य पाठ आणि पद्य पाठ यांचा मुख्य आधार घेतला. गद्य पाठावरील स्वमत अभिव्यक्तीवर आधारित प्रश्नांद्वारे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या भाषेत उत्तरे लिहिण्यास मी विशेषतः प्रोत्साहित केले. प्रत्येक पाठ शिकवून झाल्यावर विद्यार्थ्यांकडून पाठाबद्दलची मते, आवडलेल्या आणि न आवडलेल्या गोष्टींचे सविस्तर लेखन घेतले. उदाहरणार्थ, इयत्ता नववीमधील 'मातीची सावली' या गद्य पाठातील भाषिक वैशिष्ट्यांवर आधारित एका विद्यार्थ्याने लिहिले, "पाठातील संवाद खूप नैसर्गिक वाटले, जे रोजच्या बोलण्याशी जुळतात आणि मला स्वतःच्या अनुभवाची आठवण करून देतात." दुसऱ्या विद्यार्थ्याने लिहिले, "पाठातील परसूच्या भावना खूप खऱ्या वाटल्या म्हणून हा पाठ मला खूप आवडला, पण शेवटचा भाग जरा दु:खद वाटला." अशा २५ विद्यार्थ्यांच्या लेखनांमधून त्यांची अध्ययन क्षमता आणि स्वमत अभिव्यक्ती यांचा चांगला विकास दिसून आला. पारंपरिक परीक्षांमध्ये फक्त उत्तरांची अचूकता तपासली जाते, पण या पद्धतीत विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक विचारांना महत्त्व मिळते, जी अधिक अर्थपूर्ण आणि उपयुक्त ठरली. या क्रियेमुळे वर्गातील विद्यार्थ्यांमध्ये चर्चेची भावना निर्माण झाली आणि त्यांच्यात एकमेकांच्या मतांचा आदर वाढला.

पद्य पाठ शिकवताना मी भाषेच्या सौंदर्यावर विशेष भर दिला. कवीने वापरलेले अलंकार, काव्यप्रकार आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा सविस्तर अभ्यास करून घेतला. उदाहरणार्थ, 'जैसा वृक्ष नेणे' या कवितेत वापरलेल्या उपमा, यमकप्रधान रचना, त्यामध्ये वापरलेल्या प्रतिमा आणि समानार्थी शब्दांचा वापर स्पष्ट करून दिला. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये कविता करण्याची आवड आणि वृत्ती वाढली. मी त्यांना मार्गदर्शन करून 'निसर्ग सौदर्य' या विषयावर १५ विद्यार्थ्यांकडून कविता लिहून घेतल्या. ही क्रिया केवळ शिकवणे नव्हती, तर विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढवणारी आणि सर्जनशीलतेला चालना देणारी ठरली. या कवितांचे वर्गात वाचन घेतल्यावर विद्यार्थ्यांमध्ये उत्साह वाढला आणि त्यांना भाषेच्या सौंदर्याची खरी ओळख झाली.

‘उपयोजित लेखन’ हा विभाग मी अभिव्यक्ती विकासाचा मुख्य आधार मानला. यात पत्रलेखन, कथालेखन, जाहिरात लेखन, वृत्तांत लेखन आणि निबंध यांचा समावेश आहे. विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या भाषेत जास्तीत जास्त लेखन करण्यास प्रोत्साहन दिले. 'मित्राला पर्यावरण संरक्षणाबाबत पत्र' या क्रियेत २० विद्यार्थ्यांनी आपले वैयक्तिक अनुभव जोडले, ज्यामुळे त्यांची संभाषण क्षमता सुधारली. 'अनोखी मैत्री' या कथांमधून त्यांची विचारक्षमता आणि कथावस्तू रचना दिसली. जाहिरात लेखनात 'पर्यावरणस्नेही उत्पादन' या विषयावर भाषेची संक्षिप्तता आणि आकर्षकता वाढली; एक जाहिरात अशी होती : "हिरवी थैली – प्लास्टिकला नाही!" 'माझे स्वप्न' या निबंधांतून स्वमत विकसन झाले, ज्यात एका विद्यार्थ्याने लिहिले, "माझे स्वप्न डॉक्टर होऊन गावातील रुग्णांना मदत करणे." या सर्वात मी सतत मार्गदर्शन केले – चुका दाखवल्या, सुधारणा सुचवल्या - ज्यामुळे क्षमतांचा निश्चित आणि टप्प्यानुरूप विकास झाला. दरमहा एक उपयोजित लेखन क्रिया घेतल्याने विद्यार्थ्यांचे लेखन सातत्यपूर्ण सुधारले.

या सर्व क्रियांमध्ये माझा एकच विचार होता, विद्यार्थ्यांच्या क्षमतांचा विकास. ही पद्धत लर्निंग पोर्टफोलिओशी पूर्णपणे जुळते. व्यापक आराखड्याचे हे साधे आणि व्यावहारिक रूप आहे, जे मराठी लेखनावर केंद्रित आहे. वर्षअखेरीस कृतिपत्रिकेचे विश्लेषण केल्यावर ८०% विद्यार्थ्यांच्या लेखनात सुधारणा दिसली, जी पारंपरिक पद्धतीपेक्षा ३०% अधिक प्रभावी ठरली. अभ्यासपूर्व आणि अभ्यासोत्तर लेखनाची तुलना केल्यास, सरासरी शब्दसंख्या ५०वरून १२० झाली आणि व्याकरणातील चुका ४०% कमी झाल्या. या स्वानुभवातून मला खात्री पटली की, भाषा विषयांसाठी लर्निंग पोर्टफोलिओची रचना केल्यास विद्यार्थ्यांची समग्र प्रगती होईल. ही दिशा केवळ मराठीसाठीच नव्हे तर सर्व भाषा शिक्षकांसाठी मार्गदर्शक ठरेल. या अनुभवाने मला अध्यापनाचा खरा आनंद मिळाला आणि विद्यार्थ्यांच्या यशात माझी भागीदारी जाणवली. ही वाटचाल पुढे चालू ठेवण्याचा निश्चय मी करतो.

NEP 2020 आणि अभ्यासक्रम आराखड्याशी सुसंगतता

NEP 2020मध्ये मूल्यांकन हे सतत आणि सर्वांगीण असावे, असे नमूद केले आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ ही पद्धत याच तत्त्वांवर आधारित आहे. ती विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसोबतच त्यांच्या सामाजिक, भावनिक आणि सर्जनशील विकासावर लक्ष केंद्रित करते. मराठी विषयाच्या प्रचलित अभ्यासक्रमात विचारमंथन, गटचर्चा आणि संपादकीय लेखन यांसारख्या कृतींवर भर दिला आहे, ज्या लर्निंग पोर्टफोलिओमध्ये सहजपणे समाविष्ट करता येतात. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी गटचर्चेत मांडलेल्या भूमिकांचे रेकॉर्डिंग किंवा त्यांचे संपादकीय लेख पोर्टफोलिओमध्ये समाविष्ट केले जाऊ शकतात.

राज्य अभ्यासक्रम आराखड्यामध्येही विद्यार्थ्यांच्या भाषिक कौशल्ये, चिकित्सक विचार आणि अभिव्यक्ती यांना प्रोत्साहन देण्यावर भर आहे. लर्निंग पोर्टफोलिओ या कृतींचे मूल्यांकन करण्यासाठी एक सर्जनशील आणि लवचिक साधन आहे. याशिवाय, डिजिटल पोर्टफोलिओच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना तंत्रज्ञानाचा वापर करता येतो, जे NEP 2020 मधील डिजिटल शिक्षणाच्या तत्त्वांशी सुसंगत आहे.

पारंपरिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा

आजवर प्रचलित असलेल्या शिक्षण पद्धतीमध्ये मूल्यांकनासाठी प्रामुख्याने लेखी परीक्षा, मौखिक परीक्षा आणि प्रात्यक्षिक परीक्षा यांवर भर दिला जातो. ही पद्धत केवळ विद्यार्थ्याने किती माहिती पाठ केली आहे किंवा एखाद्या विषयाचे ज्ञान किती आत्मसात केले आहे, याचेच मोजमाप करते. या पारंपरिक मूल्यांकनाच्या केवळ अंतिम निकालावर भर, तणाव आणि भीती, सर्जनशीलतेला वाव नाही, अपूर्ण आणि एकतर्फी मूल्यांकन यांसारख्या मर्यादा आहेत.

लर्निंग पोर्टफोलिओ : एक प्रभावी आणि सर्वसमावेशक साधन

लर्निंग पोर्टफोलिओ हे एक असे अभिनव साधन आहे, जे पारंपरिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा दूर करते आणि विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रवासाचे एक व्यापक आणि सजीव संकलन म्हणून काम करते. यात केवळ परीक्षांचे निकाल नसतात, तर विद्यार्थ्याने वर्षभरात केलेल्या कामांचे विविध नमुने समाविष्ट असतात.

लर्निंग पोर्टफोलिओमध्ये काय समाविष्ट असते?

प्रकल्प आणि निबंध : विद्यार्थ्यांनी विविध विषयांवर केलेले प्रकल्प आणि लिहिलेले निबंध.

कलाकृती आणि सर्जनशील काम : चित्रे, कविता, कथा, हस्तकला आणि इतर कलात्मक कामे.

डिजिटल साधने : ऑडिओ रेकॉर्डिंग्ज, व्हिडिओ क्लिप्स, पॉवरपॉइंट प्रेझेंटेशन्स किंवा ई-पोर्टफोलिओ.

स्व-मूल्यांकन : विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या कामाबद्दल लिहिलेले विचार, त्यांचे यश आणि त्यांना आलेल्या अडचणी.

शिक्षक आणि पालकांचे अभिप्राय : विद्यार्थ्याच्या कामावर शिक्षक आणि पालकांनी दिलेली प्रतिक्रिया.

लर्निंग पोर्टफोलिओचे फायदे

1. सर्वांगीण मूल्यांकन : लर्निंग पोर्टफोलिओ विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक, सर्जनशील आणि भावनिक प्रगतीचा सर्वंकष आढावा घेते.

2. तणावरहित वातावरण : पारंपरिक चाचण्यांमधील तणाव कमी होतो, कारण विद्यार्थ्यांना त्यांच्या प्रगतीचे संकलन स्वतःच्या गतीने करता येते.

3. स्व-शिक्षणाची समज : रिफ्लेक्टिव्ह जर्नल्स आणि अभिप्रायांमुळे विद्यार्थी स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करू लागतात.

4. सहभाग : शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थी यांचा सहभाग असल्याने ही पद्धत 360° मूल्यांकनाची संधी प्रदान करते.

5. सर्जनशीलता आणि वैयक्तिकता : विद्यार्थ्यांना त्यांच्या वैयक्तिक शैली आणि सर्जनशीलतेचा शोध घेता येतो.

6. डिजिटल साक्षरता : e-portfolioच्या माध्यमातून विद्यार्थी तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर शिकतात.

आव्हाने आणि उपाय

लर्निंग पोर्टफोलिओ लागू करताना काही आव्हाने समोर येतात. उदाहरणार्थ, सर्व विद्यार्थ्यांना डिजिटल पोर्टफोलिओ तयार करण्यासाठी साधने उपलब्ध नसतील. यावर उपाय म्हणून भौतिक पोर्टफोलिओचा पर्याय ठेवता येईल. तसेच, काही विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या कामावर चिंतन करणे अवघड वाटू शकते. यासाठी शिक्षकांनी सुरुवातीला रिफ्लेक्टिव्ह जर्नल्स लिहिण्यासाठी मार्गदर्शन करावे आणि सरावाच्या संधी द्याव्यात. शिक्षकांना पोर्टफोलिओ तपासण्यासाठी वेळेची कमतरता भासू शकते, यासाठी गटचर्चा किंवा मित्र-मूल्यांकनाच्या माध्यमातून काही जबाबदारी विद्यार्थ्यांवर सोपवता येईल.

निष्कर्ष

लर्निंग पोर्टफोलिओ ही मूल्यांकनाची एक नावीन्यपूर्ण आणि प्रभावी पद्धत आहे, जी मराठी विषयाच्या अभ्यासाला अधिक अर्थपूर्ण आणि सर्जनशील बनवते. ही पद्धत NEP 2020 आणि राष्ट्रीय तसेच राज्य अभ्यासक्रम आराखड्याच्या तत्त्वांशी सुसंगत आहे. माझ्या वर्गातील अनुभवांवरून असे दिसते की, लर्निंग पोर्टफोलिओमुळे विद्यार्थ्यांना तणावमुक्त वातावरणात स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करता येतो आणि त्यांची सर्जनशीलता वाढते. यामुळे विद्यार्थी केवळ शैक्षणिक यश मिळवत नाहीत, तर स्वतंत्रपणे शिकण्याची आणि विचार करण्याची कला आत्मसात करतात. शिक्षणाच्या बदलत्या दिशांना अनुसरून लर्निंग पोर्टफोलिओ ही भविष्यातील मूल्यांकनाची एक महत्त्वाची दिशा ठरेल, यात शंका नाही.

-अंकुश विठ्ठल रासकर

न्यू इंग्लिश स्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज, लोणंद, सातारा

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उत्तेजनार्थ निवडलेला निबंध)