शिक्षण विकास मंच : मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा : वर्गप्रकल्प तंत्र

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा : वर्गप्रकल्प तंत्र

गट - उच्च प्राथमिक/पूर्व माध्यमिक स्तर (इयत्ता सहावी ते आठवी)

वापरलेले तंत्र - वर्गप्रकल्प तंत्र

निबंधाची मांडणी पुढील मुद्द्यांच्या आधारे आहे -

प्रस्तावना

खुलासा

विषयप्रवेश

पावसासंबंधित वर्गप्रकल्पाचे स्वरूप – ब्लूम्स प्रणालीशी घातलेली सांगड

मुलांच्या वर्गप्रकल्पातील लेखनाविषयी

विद्यार्थी मूल्यांकन

‘वर्गप्रकल्प’ - एक तंत्र

समारोप

प्रस्तावना -

चिकित्सक विचारकौशल्ये, कल्पकता/सर्जनशीलता, उच्चबोधात्मक क्षमता (विश्लेषण, मूल्यमापन, नवनिर्मिती), अभिव्यक्ती विकसित करण्यासाठीचे शिक्षण, समस्या परिहार, सजग अध्ययन, कृतिआधारित/अनुभवाधारित शिक्षण, ब्लूम्स प्रणाली, सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यांकन, इ. इ. - राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० मधल्या या सगळ्या शब्द-संकल्पनांनी शिक्षणविश्वात एकीकडे चैतन्य पसरलं आहे तर दुसरीकडे प्रत्यक्ष वर्गात अध्ययन करताना या सगळ्या गोष्टी त्यात अंतर्भूत कशा करायच्या, हे लक्षात येत नसल्याने काहीशी गोंधळाचीही परिस्थिती आहे.

या पार्श्वभूमीवर आतापर्यंतच्या माझ्या अनुभवातून ‘वर्गप्रकल्प’ हे तंत्र मला व्यक्तिशः विद्यार्थ्यांना पाठ्यपुस्तकाच्या बाहेर नेणारं, वेगवेगळ्या उच्चबोधात्मक क्षमता वापरण्याची संधी उपलब्ध करून देणारं, अनुभवातून शिकवणारं आणि परीक्षा तंत्राच्या बाहेर जाऊन विद्यार्थ्यांमधल्या क्षमता हेरणारं मूल्यांकनाचं तंत्र आहे, असं वाटतं. एवढंच नाही तर या ‘वर्गप्रकल्प तंत्रा’द्वारे शिक्षकालाही त्याची अध्यापन दिशा योग्य आहे ना, हे तपासण्यासाठीची संधी मिळते. याच ‘वर्गप्रकल्प तंत्रा’ची ओळख या निबंधाद्वारे करून घेऊ या.

खुलासा -

‘प्रकल्प पद्धत’ हे एक स्वयं-अध्ययनाचं (स्वतःचे स्वतः शिकण्याचं) तंत्र आहे. या प्रकल्प पद्धतीत विद्यार्थ्याला स्वतःला प्रश्न पडणं, त्यानुसार मार्गदर्शकांच्या मदतीने त्या प्रश्नाचा पद्धतशीर अभ्यास करून पडलेल्या प्रश्नाचं उत्तर शोधायचा प्रयत्न करणं, तो अभ्यास इतरांसमोर मांडणं इ. गोष्टी असतात. पण इथे प्रकल्पाची सुरुवात विद्यार्थ्याला पडलेल्या प्रश्नातून नाही तर मलाच पडलेल्या काही प्रश्नांतून किंवा मलाच सुचलेल्या काही गोष्टींतून झाली आहे. हे वेगळेपण दर्शवण्यासाठी या निबंधात ‘प्रकल्प’ ऐवजी जाणीवपूर्वक ‘वर्गप्रकल्प’ हा शब्दप्रयोग वापरला आहे.

‘विशिष्ट भाषिक/शैक्षणिक उद्दिष्टं (Project Objectives) डोळ्यांसमोर ठेवून शिक्षकाने विद्यार्थ्यांसाठी डोळसपणे केलेली काही कृतींची रचना म्हणजे वर्गप्रकल्प’, असं म्हणता येईल.

मी घेतलेल्या काही वर्गप्रकल्पांपैकी इयत्ता सातवीसाठी घेतलेल्या ‘पावसासंबंधित वर्गप्रकल्पा’च्या माध्यमातून ह्या तंत्राचा सविस्तर परिचय ह्या निबंधातून करून दिला आहे.

विषयप्रवेश –

इयत्ता सातवीच्या पाठ्यपुस्तकातली ‘श्रावणमासी’ ही बालकवींची कविता! ही कविता शिकवत-शिकत असताना कविता, त्यातले शब्द-आशय, वैशिष्ट्यं, सौंदर्य हे सगळं उलगडून सांगताना आशयाच्यापलीकडे जाऊन विद्यार्थ्यांना त्यांच्या उच्चबोधात्मक क्षमता विकसित करण्यासाठी काही कृतींची रचना करता येईल का, याचा विचार सुरू होताच! या विचारातून ‘पाऊस’ या विषयाला अनुसरून विद्यार्थ्यांची भाषिक समज, भाषेची जाण वाढेल अशा ७-८ कृतींची रचना केली. शिवाय विद्यार्थ्यांना आव्हानात्मकही वाटेल आणि त्या कृती करताना त्यांना मजाही येईल, असाही विचार ह्या कृतींची रचना करण्यामागे होता. ‘पावसासंबंधित वर्गप्रकल्पा’तल्या या कृती आणि त्या विशिष्ट कृतींसाठी शिक्षकांनी करायच्या गोष्टी पुढील तक्त्यातील आडव्या मांडणीतून समजून घेऊ या -

वर्गप्रकल्पात मुलांनी करायच्या गोष्टी	वर्गप्रकल्पासाठी शिक्षकांनी करायच्या गोष्टी
पावसासंबंधित १००–१५० शब्द शोधून त्या शब्दांचं वर्गीकरण करून लिहिणे	पावसाचे निरीक्षण करायला सांगणे, वर्गीकरणाचे निकष काय असू शकतील हे चर्चेच्या माध्यमातून सुचवणे
पावसाशी संबंधित ५ कविता शोधून त्यांपैकी आवडलेली कविता का आवडली हे सकारण लिहिणे	कवितासंग्रह उपलब्ध करून देणे व कविता आवडण्याच्या कारणांवर चर्चा करणे
पावसासंबंधित उपमा लिहिणे	उपमा म्हणजे काय, त्या कशा द्यायच्या यावर उदाहरणांसह मार्गदर्शन करणे
पावसावर स्वरचित कविता करणे	स्वरचित कविता लिहिण्यासाठी मार्गदर्शन करणे
पावसाला पत्र, पावसाचं आत्मवृत्त, पाऊस आणि इतर घटक यांच्यातला संवाद, छोटीशी कथा इ. पैकी एक लेखन अभिव्यक्ती करणे	लेखन अभिव्यक्तीबद्दल संवाद साधणे, काही मजकूर वाचून दाखवणे
हस्तलिखित स्वरूपात प्रकल्प-अहवाल सादर करणे	हस्तलिखिताचे मूल्यांकन करणे

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० नुसार क्षमताधारित शिक्षण (Competencybased Learning) या तत्त्वाला विशेष महत्त्व प्राप्त झालं आहे. पुढील तक्त्यावरून या वर्गप्रकल्पातून साध्य होऊ शकणाऱ्या क्षमता (विशिष्ट उद्दिष्ट समोर ठेवून रचलेल्या कृती - Competencies), अपेक्षित अध्ययन निष्पत्ती (Expected Learning Outcomes) कळू शकतील. शेवटच्या रकान्यात अध्ययन निष्पत्तींची / क्षमतांची सांगड ब्लूम्स प्रणालीशीही घातली आहे. ब्लूम्स प्रणालीनुसार कोणकोणत्या टप्प्यांवरील क्षमता वापरण्याची संधी विद्यार्थ्यांना या वर्गप्रकल्पातून मिळाली, तेही कळू शकेल.

पावसावर आधारित ह्या वर्गप्रकल्पाची उद्दिष्टे (Project Objectives) –

विद्यार्थ्यांच्या वेगवेगळ्या उच्चबोधात्मक भाषिक क्षमता (मूल्यांकन, विश्लेषण, नवनिर्मिती) विकसित करणे.

प्रकल्पातून विद्यार्थ्यांची भाषिक समज, भाषेची जाण आणि भाषेबद्दलची प्रगल्भता वाढणे.

तक्ता १

	प्रकल्पातून साध्य होऊ शकणाऱ्या क्षमता (Competencies)	अपेक्षित अध्ययन निष्पत्ती (Expected Learning Outcomes)	ब्लूम्स प्रणालीनुसार टप्पे
१	विद्यार्थ्यांना पावसाशी संबंधित १००–१५० शब्द शोधता येणे.	पावसाचे निरीक्षण केल्यामुळे वेगवेगळे शब्द सुचतात व विद्यार्थ्यांचा शब्दसंग्रह वाढतो.	स्मरण, आकलन
२	विद्यार्थ्यांना या शब्दांचं वर्गीकरण करता येणे.	विद्यार्थी स्वतःचे निकष ठरवून शब्दांचे वर्गीकरण करतात.	विश्लेषण
३	विद्यार्थ्यांना पावसाशी संबंधित कविता शोधता येणे.	विद्यार्थी संदर्भशोधन करतात.	आकलन, मूल्यांकन
४	विद्यार्थ्यांना आवडलेली पावसाशी संबंधित कविता सकारण लिहिता येणे.	कवितेचा अर्थ, वैशिष्ट्ये व सौंदर्य नेमक्या शब्दांत मांडता येते.	विश्लेषण, मूल्यांकन
५	विद्यार्थ्यांना पावसावर स्वरचित कविता करता येणे.	शब्द व उपमांचा वापर करून स्वरचित कविता करतात.	नवनिर्मिती
६	विद्यार्थ्यांना पावसासंबंधित उपमा लिहिता येणे.	साम्य दिसलेल्या गोष्टींचे उपयोजन करतात.	उपयोजन
७	विद्यार्थ्यांना पावसाला पत्र / आत्मवृत्त / संवाद / कथा लिहिता येणे.	कल्पक व नावीन्यपूर्ण लेखन अभिव्यक्ती करतात.	नवनिर्मिती

पावसासंबंधित या वर्गप्रकल्पात पावसासंबंधित १००-१५० शब्द शोधता येणं, ही क्षमता ब्लूम्स प्रणालीप्रमाणे केवळ ‘स्मरण-आकलन’ याच टप्प्यांशी जोडलेली आहे. पण याच ‘शब्दांचं वर्गीकरण करता येणं’ ह्या क्षमतेची जोड वर्गप्रकल्पात असल्यामुळे ‘विश्लेषण’ या उच्च स्तरावरील क्षमता वापरायची संधीही विद्यार्थ्यांना मिळाली. आणि हे वर्गीकरणाचे निकष (मी ठरवून न देता) ‘तुमचे तुम्हीच ठरवा,’ असं विद्यार्थ्यांना सांगितल्यामुळे तिथेही ‘विश्लेषण’ ह्या क्षमतेची काठिण्यपातळी वाढवली.

मुलांच्या वर्गप्रकल्पातील लेखनाविषयी –

शब्दांचे वर्गीकरण – सामान्य नाम, विशेषण, क्रियापद अशाप्रकारे शब्दांचे वर्गीकरण अनेकांनी केले आहे. पण त्याचबरोबर एका प्रकल्पात वर्गीकरणासाठी अन्नपदार्थ, पावसापासून सुरक्षा, पावसाचे परिणाम, पावसातल्या नकारात्मक गोष्टी, चांगल्या गोष्टी, उपाययोजना असे सात-आठ निकषही लावले आहेत. शिवाय 'जास्त पावसाची ठिकाणे', 'आकर्षक स्थळे', 'पावसाळ्यातले सण', 'ध्वनिदर्शक शब्द', 'पाण्याचे स्रोत', 'तांत्रिक पैलू', 'अमूर्तसंज्ञा' असे वेगवेगळे निकषही काही विद्यार्थ्यांनी शब्दांच्या वर्गीकरणासाठी वापरले आहेत.

पावसातील वेगवेगळ्या घटकांना उपमा देणे - उपमा देण्याचा आम्ही वर्गात सराव केला. त्यामुळे मुलांनी कल्पक, वैविध्यपूर्ण उपमा दिल्या आहेत.

उदाहरणार्थ, आईएवढा आवश्यक, गंगेसारखा शुद्ध, उंदरापेक्षा चपळ, कर्णाएवढा दानशूर, राक्षसाएवढा भयानक, आभाळ फाटल्यासारखा पाऊस इ. इ. शिवाय पावसाच्या सरी म्हणजे कुणाला चांदीच्या राशी तर कुणाला तो बाणांचा वर्षावही वाटतो आहे तर ढगांची गर्दी कुणाला बाजारातल्या माणसांच्या गर्दीप्रमाणे वाटते आहे!

कविता आवडण्याचे कारण – एखादी कविता आपल्याला का आवडते आहे, ते कारण लिहिण्याचा प्रयत्नही काहींनी नेमकेपणाने केला होता.

उदाहरणार्थ, “... आम्हाला कोणती कविता आवडली याबद्दल विचार करताना आम्ही मोठ्या, अवघड शब्दांच्या कविता शोधल्या. 'अगदी छोट्या मुलांच्या कशाला?' असा विचार केला. पण 'अग्गोबाई ढग्गोबाई' कविता आठवली आणि आम्हाला माहीत होते की हीच आमची आवडती कविता ! ही कविता अगदी सोप्या व सरळ शब्दात लिहिली आहे. अगदी कोणालाही ते समजेल. आकाशात काय चालू असेल याची कवीने एकदम भन्नाट कल्पना केली आहे. यमकही सुंदर जुळवले आहे. चाल लावली की म्हणताना उत्साह निर्माण होतो. सगळा ताण विसरला जातो आणि मनात फक्त उरतो तो म्हणजे आनंद आणि उत्साह. म्हणूनच आम्हाला ही कविता आवडली.”

विद्यार्थ्यांनी रचलेल्या कविता - विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या आजूबाजूला बघितलेला, अनुभवलेला पाऊस कवितेतमध्ये उतरवला आहे. उदाहरणार्थ,

पाऊस आला पाऊस आला

सुटला सोसाट्याचा वारा

पडल्या खूप साऱ्या गारा

मुलांचा खेळ सुरू झाला (...)

बघून मुलांचा खेळ सारा

आईचा चढला पारा

मनविण्यास मग आईला

मांडला अभ्यासाचा पसारा.

लेखन अभिव्यक्ती

पाऊस आणि इतर घटकांतला संवाद – काही मुलांनी लिहिलेल्या संवादात कल्पकता दिसून येते. आजूबाजूचं वातावरण, परिस्थिती याचा विचार करून ते आपल्या लेखनात उतरवण्यात काही विद्यार्थी यशस्वी झाले आहेत.

उदाहरण म्हणून एका संवादाचा विषय -

वेगवेगळ्या शहरातले पूल, कोणत्या शहरात जास्त पाऊस पडतो, याविषयी वाद घालत आहेत. त्यात पुण्याचा भिडे पूलही आहे. (जो नदीपात्रातच आहे.) मी पाण्याखाली लवकर जातो म्हणून पुण्यात जास्त पाऊस पडतो, असा तो दावा करतो. पण त्याची लबाडी नंतर सगळ्यांच्या लक्षात येते.

विद्यार्थी मूल्यांकन -

मूल्यांकन करताना केवळ गुणात्मक नोंद करण्यापेक्षा शिक्षक म्हणून स्वत:चं मत विद्यार्थ्यांच्या वर्गप्रकल्प अहवालावर–हस्तलिखितावर नोंदवल्याचाही उपयोग होतो. या नोंदी करण्यासाठी शिक्षक म्हणून जास्तीचा वेळ द्यावा लागतो; पण विद्यार्थ्यांसाठी तो कायमस्वरूपी राहणारा संवाद असतो. ‘मी केलेल्या बारीक-सारीक गोष्टी शिक्षकापर्यंत पोचल्या आहेत, त्याची दखल घेतली गेली आहे,’ याचं समाधान विद्यार्थ्यांना मिळतं. पुढच्यावेळी अधिक मनापासून, अभ्यास करून, कष्ट घेऊन वर्गप्रकल्प करण्यासाठीची प्रेरणाही या वैयक्तिक मूल्यांकन नोंदीतून विद्यार्थ्यांना मिळते. सुरुवातीला अर्थातच वर्गप्रकल्पातल्या आवडलेल्या, चांगल्या वाटलेल्या/सकारात्मक गोष्टी असाव्यात. काही त्रुटी असतील, एखादी कृती केली नसेल तर त्याची नोंद अर्थातच शेवटी असावी. उपक्रमातल्या प्रत्येक कृतीविषयी एखाद्या ओळीत, ४-६ शब्दांत टिपण्णी जरूर असावी.

उदाहरणार्थ, मी विद्यार्थ्यांच्या दोन वेगवेगळ्या वर्गप्रकल्पांवर केलेल्या नोंदी -

१)

प्रस्तावना सविस्तर, शाबास!
शब्द भरपूर शोधलेस, शाबास! वर्गीकरण व्यवस्थित.
उपमा असलेली वाक्य लिहायचा प्रयत्न चांगला.
निवडलेली कविता छान, निवडीमागचे कारण नेमके लिहिले आहेस.
तू तयार केलेली कविता आवडली, शाब्बास !
अनुभवलेखन, संवाद विचारपूर्वक.
प्रकल्पाची मांडणी, सादरीकरण, अक्षरवळण यासाठीही शाबासकी.

२)

मुखपृष्ठ सुंदर !
पानाची मांडणी, सादरीकरण, टापटीप, अक्षरवळण यासाठीही खूमोशा! (खूप मोठी शाबासकी)
प्रस्तावना व्यवस्थित, तपशीलवार.
निवडलेली कविता चांगली. निवडीमागचे कारण लिहायला विसरलीस का?
तू केलेली कविता मस्त !
पावसाला लिहिलेले पत्र सविस्तर, बोलके. शाबास!

या प्रकल्पाचे मूल्यांकन गुणांमध्ये खालीलप्रमाणे केले -

कृती पैकी गुण

प्रस्तावना २

शब्द, त्यांचं वर्गीकरण ४

कविता निवडणे, लिहिणे, कारण लिहिणे ४

उपमा देणे ४

नवीन कविता करणे ४

लेखनातून अभिव्यक्त होणे ४

मांडणी, मुखपृष्ठ, एकंदर परिणाम. ३

एकूण गुण २५

‘वर्गप्रकल्प’ - एक तंत्र -

‘वर्गप्रकल्प’ हे तंत्र म्हणून विकसित करताना या प्रकारे केलेलं मूल्यमापन पुरेसे नाही, याची मला कल्पना आहे. परंतु, या ‘वर्गप्रकल्प’ तंत्रातून अधिक शास्त्रशुद्ध आणि काटेकोर मूल्यांकन करता येऊ शकते. विद्यार्थ्यांचे मूल्यांकन या ‘वर्गप्रकल्प’ तंत्रातून अधिक नेमके कसे करता येईल याचा आलेख डोळ्यांसमोर यावा म्हणून त्याची तक्ता स्वरूपात मांडणी करते आहे.

या तक्त्यावरून प्रकल्पातून साध्य होऊ शकणाऱ्या क्षमता (Competencies), प्रत्यक्षात झालेली अध्ययन निष्पत्ती (Actual Learning Outcome) लक्षात येऊ शकतील. प्रत्येक मुलाने किती प्रमाणात अध्ययन निष्पत्ती साध्य केल्या आहेत, ते आपण प्रत्येक प्रकल्पाचे मूल्यांकन करून रिकाम्या जागेत (------) नोंदवू शकू. तर शेवटच्या रकान्यातील रिकाम्या जागेत विद्यार्थ्याने मिळवलेल्या क्षमतेचा स्तरही आपल्याला लिहिता येईल. उदाहरणार्थ, पावसासंबंधित वर्गप्रकल्पात १००-१५० शब्दांपैकी कमीतकमी किती शब्द शोधता आले म्हणजे विद्यार्थ्याने ‘ठीक’, ‘चांगला’, ‘उत्तम’ स्तर मिळवला आहे, ते शिक्षक म्हणून आपल्यासमोरच्या विद्यार्थ्यांचा गट बघून आपल्यालाच ठरवायला लागेल. प्रत्येक शाळेनुसार/वर्गानुसार हा स्तर कमी-जास्त प्रमाणात बदलू शकतो.

प्रकल्पातून साध्य होऊ शकणाऱ्या क्षमता (Competencies)	प्रत्यक्षातील अध्ययन निष्पत्ती (Actual Learning Outcomes)	क्षमता स्तर उत्तम / चांगला / ठीक
विद्यार्थ्यांना पावसाशी संबंधित १००-१५० शब्द शोधता येणे.	विद्यार्थ्यांनी पावसासंबंधित किमान __________ शब्द शोधले.
विद्यार्थ्यांना या शब्दांचं वर्गीकरण करता येणे.	विद्यार्थ्यांनी स्वतःचे निकष लावून शब्दांचे __________ प्रकारात वर्गीकरण केले.
विद्यार्थ्यांना पावसाशी संबंधित कविता शोधता येणे.	ग्रंथालयाचा, संकेतस्थळांचा उपयोग करून, संदर्भशोधन करून विद्यार्थ्यांनी पावसाशी संबंधित __________ कविता शोधल्या.
विद्यार्थ्यांना आवडलेली पावसाशी संबंधित कविता का आवडली ते सकारण लिहिता येणे.	पावसासंबंधित आवडलेली एक कविता निवडून ती का आवडली याचे नेमक्या शब्दांत विश्लेषण करता आले. कवितेचा अर्थ, वैशिष्ट्यंही योग्य शब्दांत लिहिता आली.
विद्यार्थ्यांना पावसावर स्वरचित कविता करता येणे.	पावसावर स्वतंत्रपणे/दोघात मिळून कविता करता आली.
विद्यार्थ्यांना पावसासंबंधित उपमा लिहिता येणे.	पावसासंबंधित किमान __________ गोष्टींना व्यवस्थित उपमा देता आल्या. उपमा देण्यासाठी सारखा, त्यापेक्षा, प्रमाणे, इतका इ. शब्दांचा वापर करता आला.
विद्यार्थ्यांना पावसाला पत्र, पावसाचं आत्मवृत्त, पाऊस आणि इतर घटक यांच्यातला संवाद, छोटीशी कथा इ. पैकी एक लेखनप्रकार लिहिता येणे.	विद्यार्थ्याने दिलेल्या पर्यायांपैकी __________ लिहिले. मनातल्या विचारांची अभिव्यक्ती केली. लेखनात नावीन्य, कल्पकता, संवेदनशीलता होती.

प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या वर्गप्रकल्पाचे मूल्यांकन करून वरील तक्त्यानुसार आपण नोंदी करू शकलो; तर वर्गप्रकल्प हे मूल्यांकनाचे नवीन तंत्र म्हणून विकसित होऊ शकेल.

समारोप -

‘वर्गप्रकल्प’ हे जसं विद्यार्थ्यांच्या मूल्यांकनासाठी उपयुक्त तंत्र आहे, त्याचप्रमाणे ते शिक्षकांसाठीसुद्धा स्वयं-मूल्यांकनाचंही एक तंत्र होऊ शकतं, याबद्दल विश्वास आहे. शिवाय वर्गप्रकल्पांची कागदावर आखणी करताना, वर्गप्रकल्प वर्गात घेताना, त्यासंबंधीच्या सूचना देताना किंवा वर्गप्रकल्पाचे मूल्यांकन करताना शिक्षक म्हणून आपणही घडत असतो, अधिकाधिक प्रगल्भ होत असतो, आपल्यालाही अभ्यास करायची, मोठ्ठं व्हायची संधी मिळत असते, हा माझा स्वानुभव आहे. ‘वर्गप्रकल्प’ हे तंत्र म्हणून अजून विकसित करण्याची गरज आहे, त्याबद्दल अभ्यास सुरूच आहे. पण ‘वर्गप्रकल्प’ हे तंत्र म्हणून विकसित होऊ शकतं या निष्कर्षापर्यंत मात्र मी आले आहे.

-जयश्री काटीकर

अध्यापक, ज्ञान प्रबोधिनी प्रशाला, पुणे.

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातून प्रथम क्रमांक प्राप्त निबंध)