मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा: विज्ञान विषयात पुस्तकासह चाचणी, विचारप्रवर्तक प्रश्न वापरून मूल्यांकन

मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा: विज्ञान विषयात पुस्तकासह चाचणी, विचारप्रवर्तक प्रश्न वापरून मूल्यांकन

भारताला जागतिक महासत्ता बनवण्यासाठी, जागतिक स्तरावरील विविध क्षेत्रांमध्ये होणाऱ्या आमूलाग्र बदलांना आणि आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी आवश्यक आहे ते सक्षम नागरिक बनवणे आणि त्यासाठी सर्वात महत्त्वाचे आहे ते शिक्षण. ‘‘शिक्षण हे समाज परिवर्तनाचे साधन आहे." म्हणूनच शिक्षण हे समाजातील विशिष्ट घटकांपुरते मर्यादित राहून चालणार नाही तर सर्व घटकांना त्याचा लाभ मिळाला पाहिजे. सर्वांना शिक्षण व्यवस्थेत सामावून घेतले पाहिजे, या उद्देशाने तब्बल ३४ वर्षांनंतर डॉ. के. कस्तुरीरंगन यांच्या अध्यक्षतेखाली ४५८ पृष्ठांचा मसुदा आराखडा ३१ मे २०१९ रोजी सादर केला. हा मसुदा म्हणजे राष्ट्रीय शिक्षण धोरण-२०२० होय. शिक्षण प्रक्रियेत मूल्यांकन ही प्रत्यक्ष महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. शिक्षणाचा दर्जा हा मूल्यांकनाच्या नवनव्या दिशांवर अवलंबून आहे; किंबहुना शिक्षणाचा दर्जा उंचावण्यासाठी मूल्यांकनाच्या नवनव्या दिशांचा ऊहापोह होणे अत्यावश्यक आहे. यशवंतराव चव्हाण सेंटर, शिक्षण विकास मंचाने हा गहन, चिंतनशील विषय ‘‘मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा" आम्हा शिक्षकांना दिला. पर्यायाने शिक्षणाचा दर्जा उंचावण्यासाठी हा एक मैलाचा दगड आहे.

नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाची दूरदृष्टी भारतीय मूल्यांपासून विकसित केलेली सर्वांना उच्च गुणवत्तेचे शिक्षण उपलब्ध करून देऊन विद्यार्थ्यांना अध्ययन निष्पत्ती साध्य करणे आणि एकविसाव्या शतकातील जीवन कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी मूल्यमापनात परिवर्तन करणे आवश्यक आहे, हा उद्देश डोळ्यासमोर ठेवून मूल्यमापनाऐवजी मूल्यांकन हा शब्द वापरण्यात आला आहे. आपण सध्या शिक्षण हक्क कायदा २००९ अंतर्गत विद्यार्थ्यांच्या सातत्यपूर्ण व सर्वकष मूल्यमापनात श्रेणीच्या आधारे प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या संपादनाबाबतचे निष्कर्ष काढत आहोत. याऐवजी आता प्रत्येक मुलाच्या अध्ययन निष्पत्तीचा शोध घेऊन त्याच्या संपादनाच्या आधारे विद्यार्थ्यांना मूलभूत संकल्पना समजल्या आहेत की नाही हे पाहिले जाईल. त्यासाठी उच्चश्रेणीय प्रश्नांचा वापर केला जाईल.

म्हणून मूल्यमापनाऐवजी ‘मूल्यांकन’ हा शब्द वापरण्यात आला आहे.

मूल्यमापन आणि मूल्यांकन हे शब्द सारखे वाटत असले तरी त्यात काही महत्त्वाचे फरक आहेत.

मूल्यांकनाचा उद्देश विद्यार्थ्यांच्या ज्ञान, कौशल्य, समज, आणि प्रगतीची माहिती गोळा करणे. मूल्यमापनात गोळा केलेल्या माहितीच्या आधारे विद्यार्थ्याची कामगिरी, शिक्षणाच्या परिणामाची किंमत ठरवणे.

मूल्यांकन सतत चालणारी प्रक्रिया तर मूल्यमापन अंतिम किंवा ठरावीक टप्प्यावर थांबते.

मूल्यांकनाचे प्रकार फॉर्मेटिव्ह दरम्यानची माहिती तर मूल्यमापनाचा समेटिव्ह - अंतिम निकाल.

मूल्यांकनाचा उपयोग शिक्षण सुधारण्यासाठी, विद्यार्थ्यांना योग्य दिशा देण्यासाठी तर मूल्यमापनाचा उपयोग विद्यार्थ्यांची गुणवत्ता ठरवण्यासाठी, प्रमाणपत्र देण्यासाठी, प्रवेश निर्णयासाठी होतो.

मूल्यांकनाची उदाहरणे प्रोजेक्ट, क्विझ, तासातील कृती, प्रॅक्टिकल तर मूल्यमापनाची उदाहरणे अंतिम परीक्षा, मार्क्स, ग्रेड, स्तर निर्धारण होय.

नवीन शैक्षणिक धोरणात प्रभावी मूल्यांकन करण्यासाठी क्षमता व अध्ययन निष्पत्तींचे मापन रचनात्मक, अध्ययनकेंद्री मूल्यांकन स्तरानुसार विद्यार्थ्यांच्या विविधतेला सामावून घेणारे विश्वासार्ह व वस्तुनिष्ठ आहे. एकूणच मूल्यमापन पद्धती बदलून मूल्यांकन करण्यात आले आहे.

विज्ञान विषयातील मूल्यांकनाची पद्धत जाणून घेऊ या -

1. ज्ञान व समज - संकल्पना समजणे, व्याख्या सांगणे.

2. प्रयोगशीलता - प्रयोग करताना पायऱ्या पाळणे, निष्कर्ष काढणे.

3. निरीक्षण व नोंद - निरीक्षण कौशल्य, आकृती, तक्ता पूर्ण करणे

4. अन्वेषण व समस्या सोडवणे - स्थानिक समस्यांवर विज्ञान वापरून उपाय सुचवणे (उदा. प्लास्टिकचा पर्यावरणीय परिणाम).

5. प्रकल्प व सादरीकरण - गटकार्य, मॉडेल्स, पोस्टर.

6. वृत्ती व मूल्ये - विज्ञान प्रयोगशाळेत सुरक्षितता पाळणे, गटात सहकार्य करणे.

उदाहरणार्थ : संशोधन प्रकल्पाचे नाव : इको-ब्रिक्स तयार करणे.

निरीक्षण : प्लास्टिकची घनता व लवचिकता जाणवली

कौशल्य : प्लास्टिक बाटलीत समान दाबाने भरले.

अनुमान : भविष्यात हे बांधकामासाठी वापरता येईल.

गटकार्य : कचऱ्यातील प्लास्टिकचा पुनर्वापर करून उपयुक्त वस्तू बनवा.

मूल्यांकन : पर्यावरणीय जाणीव, उपयोजन, टीमवर्क.

सर्जनशीलता व समस्या सोडवणे.

मी आकारिक मूल्यमापन करताना ही संशोधन पद्धती वापरत होतेच; पण आता ज्ञान, आकलन, उपयोजन, कौशल्य, याबरोबर सर्जनशीलता, नवनिर्मिती या बाबींचा समावेश आहे. सोबतच अध्ययन निष्पत्तीचे स्तरही निश्चित करायचे आहेत. विद्यार्थी शिकला किंवा नाही यापेक्षा तो किती प्रमाणात शिकला, याचे मूल्यांकन करणे अपेक्षित आहे. मुलाला ‘शिकवणे’पेक्षा ‘शिकते करणे’ अपेक्षित आहे.

विज्ञानात प्रचलित मूल्यमापन पद्धतीत लेखी व प्रात्यक्षिक परीक्षेवर भर देण्यात आला आहे. पण नवीन धोरणात विविध तंत्रांचा विचार करता ओपन बुक टेस्ट, विचारप्रवर्तक प्रश्न तयार करणे व शोध पद्धत वापरून मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा शोधता येतील, असे मला वाटते. या तिन्ही मूल्यांकन तंत्रांचा एकत्रित वापर करता येऊ शकतो.

ओपन बुक टेस्ट म्हणजे विद्यार्थ्यांना प्रश्नपत्रिकेच्या वेळी पाठ्यपुस्तके, वही, नोंदी वापरण्याची परवानगी असते. पण प्रश्न हे थेट पाठांतरावर आधारित नसून विचारप्रवर्तक असतात. आकलनाधारित शिक्षण तपासता येते. उच्चस्तरीय विचारशक्ती विकसित होते. त्यामुळे तर्कशक्ती, विश्लेषण, सृजनशीलता तपासता येते. विद्यार्थी प्रयोग, निरीक्षण व जीवनातील उदाहरणे जोडून उत्तर लिहितात.

विज्ञान विषयात कसे वापरावे?

1. समस्या-आधारित प्रश्न

उदा. ‘‘जर शहरात प्रदूषणाचा स्तर वाढला तर कोणते रासायनिक उपाय उपयोगी ठरतील? पुस्तकातील अध्यायांचा संदर्भ घेऊन उत्तर द्या."

2. प्रयोगांवर आधारित प्रश्न :

‘‘आम्ल-क्षार अभिक्रियेचे निरीक्षण समजावून सांगा व त्याचे दैनंदिन जीवनातील उपयोग उदाहरणासह लिहा."

3. चार्ट/डेटा विश्लेषण :

विद्यार्थ्यांना प्रयोगशाळेतील मोजमापे, ग्राफ देऊन त्यावरून निष्कर्ष काढण्यास सांगावे.

4. सृजनशील प्रश्न :

‘‘जर तुम्हाला ‘सौरऊर्जेवर चालणारे गाव' बनवायचे असेल, तर विज्ञानातील कोणकोणती तत्त्वे उपयोगी पडतील?"

5. समूहचर्चा आधारित ओपन बुक टेस्ट :

गटाने पुस्तकांचा वापर करून एकत्रित उत्तर द्यावे, ज्यातून सहकार्य व विचारांची देवाणघेवाण वाढते.

फायदे

विद्यार्थ्यांना फक्त पाठांतर न करता आकलन, विश्लेषण करण्याची संधी मिळते. आयुष्याशी जोडलेले शिक्षण शक्य होते. शिक्षकांना खरी क्षमता दिसून येते. पुस्तकांसह चाचणीत विद्यार्थ्यांच्या गहन आकलन, विश्लेषण, चिंतन आणि समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेची चाचणी घेण्याचा मार्ग आहे. विज्ञानात पुस्तकांसह चाचणी पर्यावरणशास्त्र व शाश्वत विकास, दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र, ऊर्जा परिवर्तन, मानवी आरोग्य व स्वच्छता इ. प्रकरणासाठी सहज वापरता येईल.

ओपन बुक टेस्टची पद्धत

(अ) तयारी

विद्यार्थ्यांना पुस्तक, नोंदी, आकृत्या वापरायला परवानगी असते.

प्रश्न असे असावेत की फक्त पुस्तकातील मजकूर कॉपी करून उत्तर देता येणार नाही.

(ब) प्रश्न विचारण्याची पद्धत

प्रश्नांचे स्वरूप अनुप्रयोगाधारित व उच्चस्तर विचार कौशल्यावर आधारित असावे.

प्रश्न - उदा. ‘‘एका गावात प्लास्टिक कचरा जास्त प्रमाणात आहे, तर ‘Reduce, Reuse, Recycle' यापैकी कोणता उपाय जास्त उपयुक्त ठरेल? कारण द्या."

आकृती / डेटा : दिलेल्या ग्राफ, तक्ता किंवा चित्रावरून विश्लेषण करणे.

दैनंदिन जीवनातील समस्या ‘‘तुमच्या परिसरातील पाण्याचे स्रोत कमी होत आहेत. विज्ञानाच्या आधारे कोणते उपाय करता येतील?"

तुलनात्मक प्रश्न - दोन संकल्पनांची तुलना करून योग्य निष्कर्ष काढणे.

(क) मूल्यांकन पद्धत

फक्त योग्य उत्तरावर गुण न देता, विचारांची मांडणी, तर्कशक्ती, आकृती/ उदाहरणांचा वापर, नवनिर्मितीशील उपाय यावर जास्त भर द्यावा.

विद्यार्थ्यांच्या उत्तरपत्रिकेत ‘‘का?" आणि ‘‘कसे?" हे भाग असणे आवश्यक आहे.

तुमच्या गावात पाणीटंचाई आहे. पाण्याचे पुनर्भरण, या संकल्पनेवर आधारित उपाय प्रश्न. घरातील पंखा, ट्युबलाईट, रेफ्रिजरेटर यांचे कार्य ऊर्जा रूपांतरणाच्या आधारे समजावून सांगा.

पुस्तकासह चाचणीत ‘‘माहिती आठवणे" नव्हे तर ‘‘ज्ञान वापरणे" दिशेने विद्यार्थ्यांना प्रवृत्त करणे होय.

पुस्तकासह चाचणीत विकसित होणारी कौशल्ये : विश्लेषण कौशल्य-उपयोगी माहिती शोधण्याचे कौशल्य, लेखनकौशल्य, आंतरसंबंध जोडण्याचे कौशल्य, समीक्षणात्मक विचारसरणी ही कौशल्ये विकसित होतात.

पुस्तकासह चाचणीत नवीन दृष्टिकोन कसा विकसित करता येईल ते उदाहरण पाहू या.

इयत्ता ९ वी : विषय-विज्ञान आणि तंत्रज्ञान : घटक - परिसंस्थेतील ऊर्जाप्रवाह

1. ज्ञानापेक्षा समजावर भर

प्रश्न - ‘‘एखाद्या गावात वीज गेल्यावर दिवसभराचा ऊर्जा प्रवाह कसा प्रभावित होईल? उदाहरणासह स्पष्ट करा.’’

"जर अन्नसाखळीतील प्राथमिक उपभोक्ता अचानक नष्ट झाले, तर परिसंस्थेवर कोणते परिणाम होतील?"

2. अनुभवाधारित प्रश्न

विद्यार्थी त्यांच्या परिसरातील झाडे, प्राणी, शेत, कचरा व्यवस्थापन, नद्या अशा गोष्टींचा उल्लेख करून उत्तर देतील.

3. आकृतीवर आधारित प्रश्न

अपूर्ण आकृती देऊन त्यात ऊर्जा प्रवाह दाखवायला सांगणे.

पिरॅमिड देऊन त्यातील पोकळ जागा भरणे.

4. नवीन दृष्टिकोन निर्माण करणारे प्रश्न

‘‘सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट साधण्यासाठी ऊर्जा प्रवाहातील कोणत्या स्तरावर जास्त लक्ष द्यावे लागेल?"

‘‘आपण सर्वांनी जर शाकाहारी आहार घेतला तर ऊर्जा प्रवाह कसा बदलेल?"

पुस्तकांसह चाचणीसाठी आणखी नवी तंत्रे, नवीन साधने कोणती ते पाहू या-

1. इन्फोग्राफिक्स व माइंड मॅप्स

विद्यार्थ्यांना उघड्या पुस्तकासोबत स्वतःचे माइंड मॅप तयार करायला सांगणे.

2. डिजिटल टूल्स (जर शाळेत परवानगी असेल तर Padlet, Canva, Google Jamboard वापरून ऊर्जा प्रवाहाचे दृश्यरूप सादर करणे.

3. सिम्युलेशन/गेम्स

विद्यार्थ्यांना ‘‘Energy flow game" खेळायला देता येईल, जसे की वेगवेगळ्या कार्ड्सवर उत्पादक, उपभोक्ता, अपघटक लिहून अन्नसाखळी तयार करणे.

नव्याने दृष्टिकोन रुजवण्याचे उपाय

चिंतनशील प्रश्न : ‘‘का?" आणि ‘‘काय परिणाम होतील?" यावर भर देणारे.

प्रश्नसंच वेगळा ठेवणे : ज्या प्रश्नांची उत्तरे पुस्तकात सरळ मिळत नाहीत.

सहकार्याधारित शिकवण : लहान गटात OBT घेऊन चर्चेने उत्तर द्यायला लावणे.

जीवनाशी जोडलेले प्रश्न : विद्यार्थ्यांच्या घरगुती, स्थानिक परिसंस्थेशी निगडित.

अशा पद्धतीने ओपन बुक टेस्ट केवळ ‘‘पुस्तक उघडे ठेवून परीक्षा" न राहता, विचारशक्ती, सृजनशीलता, व पर्यावरणीय संवेदनशीलता वाढवणारे मूल्यांकन साधन बनेल.

स्वतः स्वतःच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेकडे मुलांना हळूहळू वळवायचे आहे, शिकण्याची कला अवगत करायची आहे, शिकायचं कसं हे बघण्यासाठी आपल्याला नवीन साधन तंत्राचा वापर करायचा आहे.

अगदी अलीकडेच मी इयत्ता ९ वी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान- उपयुक्त व उपद्रवी सूक्ष्मजीव यावर नव्या पद्धतीने मूल्यांकन केले.

अ) ‘‘सूक्ष्मजीवांचा वापर करून खाद्यनिर्मिती कशी होते?" यावर लघु चर्चासत्र आयोजित केले. चर्चसत्रानंतर प्रत्येक विद्यार्थ्याने निरीक्षण लिहावे.

उद्दिष्ट : विद्यार्थ्यांचे सतत विचार, निरीक्षण व विश्लेषण कौशल्य मोजणे.

ब) विद्यार्थ्यांना छोटे प्रयोग किंवा प्रकल्प देणे : 

उदाहरण : घरातील दही, पावसाळ्यातल्या, नाल्यांमधील पाण्यातील जीवांचा अभ्यास, फळे, साचलेले किंवा खराब होणारे सूक्ष्मजीव.

मूल्यांकन घटक : 

1. संग्रहित डेटा/निरीक्षण

2. निष्कर्ष (उपयोगी किंवा हानिकारक असल्याचे विवेचन)

3. रचनात्मक सादरीकरण (चार्ट, मॉडेल, पोस्टर)

(क) स्वतःचे मूल्यांकन / सहकारी मूल्यांकन

विद्यार्थ्यांनी आपण किंवा आपले सहकारी किती शिकलो, कोणते प्रयोग योग्य केले, कोणते निरीक्षण चुकले हे स्वयंमूल्यांकन करणे.

(ड) सक्रिय सहभाग आणि चर्चा

प्रश्नोत्तरे, लघुचर्चा, ‘‘सूक्ष्मजीव जर संपले तर काय होईल?" यासारखे विचार प्रयोगात्मक परिस्थितीवर विचारले.

(इ) डिजिटल / टेक्नोलॉजी वापरून मूल्यांकन

लॅब नोटबुकवर ऑनलाइन डेटा नोंद करणे, फोटो काढून निरीक्षण सादर करणे.

व्हिडिओ रिपोर्ट किंवा पॉवरपॉइंट प्रस्तुत करणे.

1. सक्रिय प्रयोग

दही तयार करणे → Lactobacillusचा अभ्यास

साचलेली भाजी फंगसची वाढ निरीक्षण

पाण्यातील जीव सूक्ष्मदर्शकाद्वारे निरीक्षण

2. सूक्ष्मजीवांचे फायदे व तोटे सादरीकरण

पोस्टर किंवा चार्ट तयार करणे

उपयोगी आणि हानिकारक सूक्ष्मजीवांची तुलना

3. मिनी-चाचण्या / क्विझ

प्रत्यक्ष निरीक्षणावर आधारित लघु प्रश्न

4. सहकार्य / समूह कार्य

३-४ जणांचे गट, प्रत्येक गटाने एक प्रयोग करून निष्कर्ष सादर करणे.

४. मूल्यांकन मापदंड

घटक मापन पद्धत गुण / महत्त्व

प्रयोगाची तयारी, साधने, स्वच्छता 10

निरीक्षण व नोंदी अचूकता, स्पष्टता, तपशील 20

निष्कर्ष

तर्कसंगत, वैज्ञानिक आधार 20

सादरीकरण ग्राफ, चार्ट, पोस्टर, डिजिटल 10

सहभाग व सहकार्य सक्रियता, गटकार्य 10

५. शालेय जीवनात राबविण्याची पद्धत

1. दर आठवड्याला लहान प्रयोग निरंतर मूल्यांकन.

2. दर महिन्याला प्रकल्प / सादरीकरण गंभीर मूल्यांकन.

3. विद्यार्थ्यांचे स्वयंमूल्यांकन आत्म-जागरुकता वाढवणे.

4. शिक्षकाने मार्गदर्शन प्रयोगातील चुका सुधारण्यासाठी शिकण्याची प्रक्रिया मजेदार बनवणे. गेमिफिकेशन, प्रयोगात्मक चॅलेंजेस.

ओपन बुक टेस्ट मूल्यांकन प्रक्रिया

1. प्रकरण निवडणे

2. प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप

थेट पुस्तकातील पाठांतरावर आधारित प्रश्न न ठेवता, अनुप्रयोग, तुलना, विश्लेषण व मत मांडणे अशा पातळीवरील प्रश्न विचारावेत.

विद्यार्थ्यांना पुस्तक खुले ठेवून उत्तर द्यायची मुभा असेल.

3. सूचना विद्यार्थ्यांना देणे

पुस्तक वापरू शकता, पण थेट मजकूर जसाच्या तसा उतरवला तर पूर्ण गुण मिळणार नाहीत.

समजावून सांगणे, उदाहरणे देणे व स्वतःची मते मांडणे आवश्यक आहे.

4. प्रश्नांची रचना Bloom's Taxonomy नुसार करणे

स्मरण : थोडे प्रश्न - उदा. ऊर्जा प्रवाहाचे चित्र रेखाटून दाखवा.

समज : उदा. उत्पादक व अपघटक यांची तुलना करा.

अनुप्रयोग : जर एखाद्या अन्नसाखळीत एक घटक नाहीसा झाला तर काय परिणाम होतील?

विश्लेषण : दोन परिसंस्था (वन व तलाव) यांच्या ऊर्जा प्रवाहाची तुलना करा.

निर्मिती : तुमच्या परिसरातील साधी अन्नसाखळी/अन्नजाळे तयार करा.

5. गुणांकन निकष

फक्त पुस्तकातील मजकूर उतरवला. - अंशतः गुण

समजावून सांगितले, चित्र/आकृती वापरली. - चांगले गुण

स्वतःचे उदाहरण/मते जोडली. - पूर्ण गुण

उदाहरण : ओपन बुक टेस्ट प्रश्नपत्रिका

प्रकरण : परिसंस्थेतील ऊर्जा प्रवाह

प्रश्न

1. परिसंस्थेत ऊर्जा प्रवाहाचे स्वरूप एकमार्गी का असते? (3 गुण)

2. तुमच्या परिसरातील किमान तीन अन्नसाखळ्या लिहा आणि त्यातून तयार होणारे अन्नजाळे दाखवा. (5 गुण)

3. जर एका जंगलातील ससे नाहीसे झाले तर अन्नसाखळी व अन्नजाळ्यावर काय परिणाम होतील? (4 गुण)

4. तक्त्यात दिलेल्या दोन परिसंस्थांची तुलना करा. (वन विरुद्ध तलाव) (4 गुण)

5. स्वतःचे मत द्या - ‘‘मानव हा परिसंस्थेत संतुलन बिघडवणारा घटक आहे". (4 गुण)

◆ प्रत्यक्ष अंमलबजावणी

विद्यार्थ्यांना पुस्तकासह वर्गात ४५ मिनिटे दिली जातील.

शिक्षक आधीच सांगतील की उत्तरे फक्त पुस्तकातून न घेता स्वतःच्या भाषेत व विचारांनी लिहावीत.

उत्तरपत्रिकेचे मूल्यमापन वरील निकषांनुसार होईल.

पर्यावरणशास्त्र व शाश्वत विकास

दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र

ऊर्जा परिवर्तन

मानवी आरोग्य व स्वच्छता

प्रयोग व निरीक्षण आधारित

ओपन बुक टेस्ट राबविण्याची प्रक्रिया

1. प्रकरणाची निवड

- प्रकरण विद्यार्थ्यांनी आधी वाचलेले असावे.

2. पूर्वतयारी

- शिक्षकांनी प्रश्नांची रचना करताना पाठांतराऐवजी विचार, विश्लेषण आणि अनुप्रयोग यांवर भर द्यावा.

- विद्यार्थ्यांना पुस्तक वापरता येईल, पण उत्तरे सरळ कॉपी करता येणार नाहीत.

3. प्रश्नांची वैशिष्ट्ये

पाठ्यपुस्तकातील मजकुरावर आधारित पण थोडे वेगळ्या संदर्भातील. आलेख, चार्ट, निरीक्षणे यांचा वापर.

‘‘का?" आणि ‘‘कसे?" या स्वरूपाचे प्रश्न.

4. OBT सत्राची अंमलबजावणी

विद्यार्थ्यांना पुस्तकासह प्रश्नपत्रिका दिली जाईल. वेळेची मर्यादा दिली जाईल.

गटचर्चा किंवा व्यक्तिगत उत्तरलेखन पद्धती वापरता येईल.

5. मूल्यमापन पद्धत

फक्त बरोबर उत्तर नव्हे तर तर्कशुद्ध मांडणी, विश्लेषणात्मक विचार आणि उदाहरणांची उपयुक्तता तपासली जाईल.

कोणत्या प्रकारचे असावेत?

निरीक्षणावर आधारित प्रश्न उदा. ‘‘आपण दररोज वापरत असलेल्या मोबाइलमधील ऊर्जा परिवर्तनाची उदाहरणे द्या." उदा. ‘‘जर पृथ्वीवर गुरुत्वाकर्षण नसते तर पाण्याच्या प्रवाहावर काय परिणाम झाला असता?”

तुलना करणारे प्रश्न

उदा. ‘‘सौरऊर्जा व उष्णताजन्य ऊर्जा यांची तुलना करा."

नवीन परिस्थितीतील प्रश्न

उदा. ‘‘जर हवा पारदर्शक नसती तर जीवनावर कोणते परिणाम झाले असते?"

पर्यावरणीय / सामाजिक जाणीव घडवणारे प्रश्न

उदा. ‘‘प्लास्टिकचा वापर टाळल्यास परिसंस्थेवर काय परिणाम होतील?"-

विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा व वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवण्यासाठी.

संकल्पना पक्क्या होण्यासाठी.

फक्त परीक्षेतल्या गुणांसाठी न शिकता जीवनाशी जोडलेले विज्ञान समजण्यासाठी.

समस्या सोडवण्याची क्षमता व सर्जनशील विचार विकसित करण्यासाठी.

भविष्यातील संशोधन वृत्ती व नवोन्मेषी दृष्टिकोन घडवण्यासाठी उपयुक्त आहे.

पदार्थाची अवस्था : ‘‘जर तापमान अचानक १०००° से.ने वाढले तर आपल्या दैनंदिन जीवनातील कोणते पदार्थ कसे बदलतील?"

ऊर्जा व तिचे रूपांतरण : ‘‘गावात वीजपुरवठा बंद पडल्यास कोणते पर्यायी ऊर्जा स्रोत वापरता येतील?"

परिसंस्था : ‘‘जर एखाद्या जंगलातील वाघ पूर्णपणे नाहीसे झाले तर अन्नसाखळीवर काय परिणाम होईल?"

विजेचे नियम : ‘‘जर तांब्याऐवजी ॲल्युमिनियमचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला गेला तर काय बदल होतील?”

मानवी शरीरशास्त्र : ‘‘जर माणसाला हाडांची रचना नसती तर शरीराची रचना व कार्य कशी असती?"

म्हणजेच विचारप्रवर्तक प्रश्न हे फक्त पाठांतर तपासण्यासाठी नसून विचारमंथन, चर्चा, प्रयोग व जीवनाशी नाते जोडण्यासाठी आवश्यक असतात.

माझ्या मते, विज्ञान हा विषय केवळ पुस्तकातील ज्ञान विद्यार्थ्यांच्या डोक्यात भरणे असे नाही तर वि‌द्यार्थ्याला जिज्ञासू बनवणे आहे.

विज्ञान नुसते शिकणे नाही तर जगता आले पाहिजे. प्रत्येक गोष्टीमध्ये असेच का? व कसे? हे प्रश्न पडले पाहिजेत. विद्यार्थी त्या गोष्टींच्या मुळापर्यंत गेला पाहिजे. एखादी गोष्ट पडताळून पाहिल्याशिवाय, करून बघितल्याशिवाय त्यावर विश्वास ठेवणे चुकीचे आहे, हे त्याला समजले पाहिजे. म्हणून ओपन बुक टेस्ट यात विचारप्रवर्तक प्रश्न निर्माण करून विद्यार्थ्यांना अधिक तर्कशुद्ध, चिकित्सक, सर्जनशील बनवता येते. मी माझ्या वर्गात शोध आधारित मूल्यमापन पद्धतीचा वापर अधिक करते.

केवळ ज्ञान तपासण्याऐवजी विद्यार्थ्यांची वैज्ञानिक विचारशक्ती, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि निरीक्षण व निष्कर्ष काढण्याची सवय तपासण्यासाठी ही पद्धत वापरली जाते.

मी वापरलेली ही मूल्यांकन पद्धती विज्ञान विषयासाठी नावीन्यपूर्ण, बहुआयामी, कौशल्याधारित, वर्णनात्मक वाटते. यातून चिकित्सक, जिज्ञासू, सर्जनशील, विद्यार्थी घडेल यात काहीच शंका नाही.

- संगिता संतोष रेळेकर 

सकुबाई हिराचंद नेमचंद प्रशाला, सोलापूर

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उत्तेजनार्थ निवडलेला निबंध)