मूल्यांकनाचा नवा दृष्टिकोन : नैपुण्य आणि पसंती-आधारित पद्धतींचा एक अनुभव

 मूल्यांकनाचा नवा दृष्टिकोन : नैपुण्य आणि पसंती-आधारित पद्धतींचा एक अनुभव

एक शिक्षिका म्हणून माझ्या तब्बल दोन तपाच्या प्रदीर्घ अध्यापन कारकिर्दीत, ‘परीक्षा’ हा शब्द शिक्षक आणि विद्यार्थी या दोघांच्याही मनावर एक अनामिक ओझे घेऊन येत होता. उत्तरपत्रिकेतील लाल रेषा, कोपऱ्यातील एकूण गुण आणि त्या आकड्यांवरून निश्चित होणारी विद्यार्थ्यांची ‘पातळी’ हे चित्र माझ्या वर्गातही नित्याचे होते. आपण जे ज्ञान दिले, ते विद्यार्थ्यांपर्यंत खरोखर पोहोचले का, यापेक्षा त्यांनी ते किती अचूकपणे ‘परत’ लिहून दाखवले, हेच तपासण्यावर आमचा भर होता. परंतु, राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० (NEP 2020) आणि त्यावर आधारित राष्ट्रीय व राज्य अभ्यासक्रम आराखड्याने (NCF/SCF) मूल्यमापनाच्या या मर्यादित कल्पनेला छेद दिला आहे. NEP 2020ने घोकंपट्टीला (Rote Learning) मागे सारून क्षमता-आधारित शिक्षणाला (Competency-Based Education) प्राधान्य दिले. याच परिवर्तनाचा मुख्य आधारस्तंभ म्हणजे ‘‘नैपुण्य-आधारित मूल्यांकन (Mastery-Based Assessment)’’ आणि ‘‘पसंती-आधारित मूल्यांकन (Choice-Based Assessment)’’.

हा निबंध म्हणजे माझा स्वतःचा एक अनुभव आहे. इयत्ता ६ वी ‘ब’ या वर्गाला इंग्रजीमधील ‘The Mouse Merchant’ हा घटक शिकवताना, ‘कथा-लेखन आणि आकलन’ (Narrative Writing and Comprehension) ही क्षमता विकसित करण्यासाठी मी या दोन नवीन मूल्यांकन पद्धती कशा वापरल्या, माझे पूर्वीचे पारंपरिक अनुभव कसे होते आणि या बदलातून एक शिक्षिका म्हणून मला काय शिकता आले, याचे स्व-चिंतन मी येथे मांडत आहे.

मूल्यांकनाची पारंपरिक चौकट

काही वर्षांपूर्वी, जेव्हा मी इयत्ता सहावीला इंग्रजीची एखादी कथा शिकवत असे, तेव्हा माझी मूल्यांकन पद्धत ठरलेली असायची.

१. घटक चाचणी : कथेवर आधारित ‘कोणी, काय, कुठे, का’ (Wh-questions) प्रकारची प्रश्नोत्तरे, रिकाम्या जागा भरा किंवा जोड्या लावा.

२. व्याकरण : पाठातील वाक्यांमधील काळ (Tense) ओळखणे किंवा विशिष्ट वाक्यप्रचारांचा (Idioms) अर्थ सांगणे.

३. लेखन : कथेचा सारांश (Summary) किंवा तात्पर्य (Moral) लिहिण्यास सांगणे.

या प्रक्रियेचा निव्वळ परिणाम काय व्हायचा? जो विद्यार्थी पाठांतर करण्यात तरबेज आहे, ज्याचे हस्ताक्षर सुवाच्य आहे आणि ज्याला व्याकरण ‘नियमांनुसार’ मांडता येते, तो ‘हुशार’ मानला जात होता. पण मला नेहमी जाणवायचे की, वर्गात कथेचे नाट्यीकरण उत्कृष्ट करणारा एक विद्यार्थी, लेखी सारांश मात्र लिहू शकत नव्हता. दुसरी एक विद्यार्थिनी कथेवर आधारित अप्रतिम चित्र काढायची, पण ‘पात्राने असे का केले?’ या प्रश्नाचे ‘अपेक्षित’ पुस्तकी उत्तर तिला देता येत नव्हते. माझे पूर्वीचे मूल्यांकन हे ‘अध्ययनाचे मूल्यांकन’ (Assessment O‍f Learning) होते. ते विद्यार्थ्याला ‘पास’ किंवा ‘नापास’ हा शिक्का मारत होते. ते शिकण्याच्या प्रक्रियेला मदत करत नव्हते. ज्याला ५/१० गुण मिळाले, त्याला ‘का’ कमी मिळाले आणि ते ‘कसे’ सुधारायचे, याचा मार्ग त्यात नव्हता.

NEP 2020 आणि मूल्यांकनाची नवी दिशा

NEP 2020ने हे स्पष्ट केले की, मूल्यांकनाचा हेतू विद्यार्थ्याला मोजून क्रम देणे हा नसून, त्याच्या शिकण्यातील नेमक्या अडचणी शोधून, त्या दूर करण्यासाठी त्याला मदत करणे हा आहे. 

अध्ययनासाठी मूल्यांकन (Assessment FOR Learning) : हे सातत्यपूर्ण (continuous) असते. हे शिकवण्याच्या प्रक्रियेसोबतच घडते, जेणेकरून शिक्षकाला स्वतःच्या अध्यापन पद्धतीत लवचिकपणे बदल करता येतो.

अध्ययन म्हणून मूल्यांकन (Assessment AS Learning) : यामध्ये विद्यार्थी स्वतःचे (Self-Assessment) आणि आपल्या सहाध्यायांचे (Peer-Assessment) मूल्यांकन करतात. यामुळे त्यांच्यात ‘Metacognition’ (म्हणजे, मी नेमका कसा शिकतो, याचा विचार करण्याची क्षमता) विकसित होते.

समग्र (Holistic) : हे मूल्यांकन केवळ बौ‌द्धिक (Cognitive) बाबींपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते भावनिक (Affective) आणि क्रियात्मक (Psychomotor) कौशल्यांनाही महत्त्व देते. हाच पाया मनात ठेवून, मी माझ्या वर्गात ‘The Mouse Merchant’ हा घटक शिकवताना ‘नैपुण्य’ आणि ‘पसंती’ या दोन प्रभावी साधनांचा वापर करण्याचे ठरवले.

वर्गातील प्रत्यक्ष अंमलबजावणी : ‘कथा-निर्मिती’ (Story Crafting)

विषय : इंग्रजी (घटक : The Mouse Merchant) इयत्ता ६ वी

क्षमता (Competencies) :

१. कथेचे मुख्य घटक (पात्रे, कथानक, स्थळ/वेळ) ओळखू शकणे.

२. नवीन शब्दसंग्रह (Vocabulary) संदर्भासह वापरू शकणे.

३. कथेचा मध्यवर्ती विचार (Central Idea) समजून घेणे.

४. स्वतःच्या शब्दांत (तोंडी किंवा लेखी) कथेचा विस्तार करणे किंवा नवीन कथा तयार करणे.

या क्षमता तपासण्यासाठी, मी पारंपरिक प्रश्नोत्तरांऐवजी खालील तंत्रे वापरली -

१. नैपुण्य-आधारित मूल्यांकन (Mastery-Based Assessment)

याचा सरळ अर्थ आहे - ‘‘जोपर्यंत पूर्णपणे जमत नाही, तोपर्यंत प्रयत्न करत राहणे.’’ या पद्धतीत गुण किंवा श्रेणी (Grades) नसतात, तर फक्त दोनच पातळ्या असतात - ‘नैपुण्य प्राप्त’ (Mastered) किंवा ‘पुन्हा प्रयत्न करा’ (Re-attempt).

क्षमता : कथेचे घटक (Elements of Story) ओळखणे.

साधन/तंत्र : ‘स्टोरी मॅप’ रुब्रिक (Story Map Rubric)

प्रक्रिया : १.मी वर्गात एक सोपी कथा शिकवली. २.त्यानंतर, मी विद्यार्थ्यांना एक ‘ग्राफिक ऑर्गनायझर’ (Graphic Organizer) म्हणजेच ‘स्टोरी मॅप’ दिला. त्यात चार मुख्य रकाने होते - Characters (पात्रे), Setting (ठिकाण/वेळ), Problem (समस्या), आणि Solution (उपाय). ३.विद्यार्थ्यांना हे रकाने भरायचे होते.

मूल्यांकन : 

पूर्वीची पद्धत : मी हे तपासून ४ पैकी गुण दिले असते.

नवीन (नैपुण्य) पद्धत : मी एक ‘तपास-सूची’ (Checklist) वापरली.

विद्यार्थ्याने किमान ३ पात्रे योग्य ओळखली का ? (होय/नाही)

त्याने कथेतील मुख्य ‘समस्या’ अचूक लिहिली का? (होय/नाही)

ज्या विद्यार्थ्याला ‘समस्या’ अचूक ओळखता आली नाही, त्याला मी ० गुण दिले नाहीत. त्याऐवजी, मी त्याला एक ‘क्ल्यू’ (Clue) दिला आणि ‘पुन्हा प्रयत्न कर’ (Re-attempt) असा अभिप्राय दिला. त्याने दुसऱ्या दिवशी ते पुन्हा योग्य प्रकारे करून आणले.

परिणाम : हा बदल आश्चर्यकारक होता. ज्या मुलांना ‘प्रश्नोत्तरांमध्ये’ पूर्ण वाक्यरचना करणे अवघड जायचे, त्या मुलांनी या ‘स्टोरी मॅप’मध्ये केवळ ‘शब्द’ लिहूनही कथेबद्दलची त्यांची समज अचूक दाखवली. ‘Re-attempt’चा पर्याय उपलब्ध असल्याने ‘नापास’ होण्याची भीती पूर्णपणे नाहीशी झाली. एका विद्यार्थ्याला ‘Solution’चा रकाना भरता आला नाही; आम्ही (मी आणि तो) मिळून कथेचा तो विशिष्ट भाग पुन्हा वाचला आणि मग त्याला ते जमले. हे खऱ्या अर्थाने ‘Assessment FOR Learning’ होते. मी त्याचे ‘परीक्षण’ करत नव्हते, तर ‘निदान’ करत होते.

क्षमता : नवीन शब्दसंग्रह (Vocabulary) वापरणे.

साधन/तंत्र : ‘Vocabulary Grid’ (शब्द-कोश तक्ता)

प्रक्रिया : मी कथेत आलेले ५ नवीन शब्द (उदा. ‘Orphan’, ‘Pitcher’, ‘Furnace’) निवडले.

मूल्यांकन : मी विद्यार्थ्यांना ‘या शब्दांचे अर्थ लिहा’ असे पारंपरिक काम दिले नाही. त्याऐवजी, मी त्यांना एक तक्ता दिला : 

Write the word (शब्द लिहा)

Draw the word (शब्दाचे चित्र काढा)

Write its meaning in your mother tongue (तुमच्या मातृभाषेत अर्थ)

Use it in your own sentence (स्वतःच्या वाक्यात उपयोग करा)

नैपुण्य : जोपर्यंत विद्यार्थी त्या शब्दाचा स्वतःच्या (पुस्तकातील नव्हे) वाक्यात योग्य वापर करत नाही, तोपर्यंत त्याने ‘नैपुण्य’ मिळवले असे मी मानले नाही.

उदा. ‘Orphan’ (अनाथ) या शब्दासाठी एका विद्यार्थ्याने सुरुवातीला ‘Orphan Boy’ (पुस्तकातील) लिहिले. मी ते स्वीकारले नाही व त्याला पुन्हा विचार करायला सांगितले. त्याने विचार करून ‘Dinesh is an orphan boy’ असे नवे वाक्य लिहिले. तेव्हा त्याने त्या शब्दावर खऱ्या अर्थाने ‘नैपुण्य’ मिळवले. इथे गुणांपेक्षा 'समज' महत्त्वाची ठरली.

२. पसंती-आधारित मूल्यांकन (Choice-Based Assessment)

ही पद्धत NEP 2020च्या ‘समग्र विकास’ (Holistic Development) आणि ‘लवचिकता’ (Flexibility) या तत्त्वांवर बेतलेली आहे. ही सहसा सत्राच्या शेवटी (Summative) वापरली जाते. यामध्ये, ‘काय’ तपासायचे (कोणती क्षमता) हे मी ठरवले, पण ते ‘कसे’ दाखवायचे (कोणत्या माध्यमातून) हे विद्यार्थ्याने ठरवले.

क्षमता : कथेचे संपूर्ण आकलन आणि सर्जनशील अभिव्यक्ती (Overall Comprehension and Creative Expression).

साधन/तंत्र : ‘Choice Board’ किंवा ‘Assessment Menu’ (पसंती-फलक)

प्रक्रिया : मी वर्गात ‘The Lion, the Man and the Statue’ ही कथा शिकवून पूर्ण केली. त्यानंतर, कथेची त्यांची समज दाखवण्यासाठी मी विद्यार्थ्यांना ५ पर्याय दिले. त्यांना त्यापैकी कोणताही एकच पर्याय निवडण्याची मुभा होती.

The Assessment Menu (मूल्यांकनाचा पसंती-फलक) :

 

Choice	भूमिका	कार्य
Choice 1	The Writer (लेखक)	कथेसाठी एक वेगळा शेवट लिहा. (Write a different ending)
Choice 2	The Artist (कलाकार)	कथेची ६ चित्रांची एक चित्रकथा (Comic Strip) बनवा.
Choice 3	The Actor (अभिनेता)	मुख्य पात्राचे २ मिनिटांचे एकपात्री सादरीकरण (Monologue) करा.
Choice 4	The Poet (कवी)	कथेचा बोध सांगणारी ८-१० ओळींची एक छोटी कविता करा.
Choice 5	The Reporter (वार्ताहर)	कथेतील मुख्य घटनेवर आधारित एक बातमीपत्र (Newspaper Report) लिहा.

मूल्यांकन : एकसमान रुब्रिक (Common Rubric) हा या प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचा भाग होता. जरी विद्यार्थ्यांनी वेगवेगळी ‘उत्पादने’ (Products) निवडली, तरी मी ती सर्व एकाच ‘निकष-तक्त्यावर’ (Rubric) तपासली.

रुब्रिकचे निकष (Criteria) :

१. Understanding of Plot (कथानकाची समज) : (निवडलेल्या माध्यमातून कथेची मुख्य घटना/समस्या अचूक दाखवली आहे का?)

२. Character Depiction (पात्रचित्रण) : (पात्राचा स्वभाव (उदा. माणसाचा गर्व) योग्यरीत्या प्रकट झाला आहे का?)

३. Creativity (सर्जनशीलता) : (सादर केलेला प्रकल्प स्वतःचा आणि नवीन विचार दाखवतो का?)

४. Clarity & Effort (स्पष्टता आणि प्रयत्न) : (सादरीकरण/लेखन सुस्पष्ट आहे का आणि त्यात मेहनत दिसून येते का?)

परिणाम : हा प्रयोग माझ्यासाठी अत्यंत आनंददायी आणि ‘Eye Opener’ होता. एक मुलगी जी वर्गात सहसा शांत असायची आणि लेखनात तिच्या खूप चुका व्हायच्या, तिने ‘Comic Strip’ (Choice 2) निवडला. तिने एकही पूर्ण वाक्य लिहिले नाही, पण तिने काढलेल्या चित्रांमधून आणि ‘Speech Bubbles’मधून कथेचा संपूर्ण आशय इतका अचूक मांडला की, तिची ‘कथानकाची समज’ (Rubric Criterion 1) ‘उत्कृष्ट’ होती. पारंपरिक लेखी परीक्षेत कदाचित ती मागे पडली असती. दुसरा एक मुलगा, जो अभ्यासात फारसा प्रगत नव्हता पण बोलण्यात पटाईत होता, त्याने ‘Monologue’ (Choice 3) निवडला. त्याने सिंहाच्या भूमिकेत जे सादरीकरण केले, त्यात कथेचा ‘मध्यवर्ती विचार’ (Central Idea) पूर्णपणे प्रतिबिंबित झाला होता.

या प्रक्रियेतून ‘भेदभाव’ (Differentiation) आपोआप साधला गेला. प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या नैसर्गिक कलानुसार ज्ञान प्रदर्शित करण्याची संधी मिळाली.

आव्हाने आणि मर्यादा (Challenges)

हे सर्व प्रत्यक्षात राबवणे पूर्णपणे सोपे नव्हते. काही आव्हाने नक्कीच आली : 

१. वेळेचे नियोजन (Time Management) : ‘नैपुण्य-आधारित’ पद्धतीत प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या स्वतःच्या गतीने शिकण्याची संधी द्यावी लागते. यामुळे, ठरलेल्या वेळेत अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याचे दडपण शिक्षकावर येऊ शकते.

२. वस्तुनिष्ठता (Objectivity) : ‘एकपात्री सादरीकरण’ आणि ‘बातमीपत्र’ यांसारख्या दोन भिन्न गोष्टी एकाच रुब्रिकवर तपासण्यासाठी, शिक्षकाची स्वतःची समज आणि निकष अत्यंत स्पष्ट असणे गरजेचे असते. यात सुरुवातीला वेळ लागतो.

३. संसाधने (Resources) : ‘Comic Strip’साठी लागणारा कागद, रंग किंवा ‘Monologue’ रेकॉर्ड करण्यासाठी मोबाईल, या गोष्टींची उपलब्धता प्रत्येक वेळी असेलच असे नाही.

४. पालकांचा दृष्टिकोन : पालकांना आपल्या पाल्याचे ‘गुण’ किंवा ‘रँक’ पाहण्याची सवय असते. त्यांना ‘Mastered’ (नैपुण्य प्राप्त) किंवा ‘Needs Practice’ (सरावाची गरज) हे अभिप्राय समजावून सांगणे, हे एक मोठे आव्हान आहे.

निष्कर्ष : परीक्षकाकडून सुलभकाकडे 

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२०ने माझ्यासारख्या शिक्षिकेची भूमिका एका ‘परीक्षका’कडून (Examiner) एका ‘सुलभका’कडे (Facilitator) बदलली आहे. ‘नैपुण्य’ आणि ‘पसंती’ या दोन साधनांनी माझ्या वर्गातील मूल्यांकनाची भीती जवळजवळ नाहीशी केली आहे.

‘कथा-लेखन’ या एकाच घटकाचे मूल्यांकन करताना, जेव्हा मी ‘Choice-Board’ वापरला, तेव्हा मला माझ्या वर्गात लेखक, कवी, कलाकार आणि अभिनेते एकाच वेळी दिसले. पारंपरिक पद्धतीत मला फक्त ‘उत्तरपत्रिका’ दिसल्या असत्या. हा बदल केवळ विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीसाठीच नाही, तर एक शिक्षक म्हणून मलाही अधिक समाधान देणारा आहे.

माझा अनुभव हेच सांगतो की, जेव्हा आपण मुलांवरील ‘गुण मिळवण्याचे’ दडपण काढून टाकतो आणि त्यांना ‘कौशल्य मिळवण्याचे’ (Mastery) स्वातंत्र्य देतो, तसेच ते कौशल्य दाखवण्यासाठी त्यांच्या ‘पसंतीचा’ (Choice) मार्ग निवडू देतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘अध्ययन’ घडते. NEP 2020चा हाच खरा उद्देश आहे, की असे विद्यार्थी घडवणे जे केवळ परीक्षेलाच नव्हे, तर आयुष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सक्षम आणि तयार असतील.

-अश्विनी दीपक आडकर

न्यू इंग्लिश स्कूल, वडगाव मावळ, पुणे

(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उल्लेखनीय निबंध)