पुन्हा एक नवी संधी

पुन्हा एक नवी संधी 

हॅरी पॉटर या लोकप्रिय मालिकेतील प्रत्येक कादंबरी म्हणजे मुलांना आवडणाऱ्या tv हॉगवॉर्ट्स शाळेतील एकेका शैक्षणिक वर्षाची गोष्ट आहे. त्यातील जादूचा अद्भुतरम्य भाग आणि त्या अनुषंगाने आलेले अद्भुतरम्य शालेय विषय बाजूला ठेवले, तर बाकी अध्ययन-अध्यापन आणि मूल्यमापनाची पद्धत इतर कोणत्याही शाळेशी तुलना करता येईल अशीच आहे. त्यात विद्वान, साधेसुधे, दांभिक, कडक शिस्तीचे, प्रेमळ, निःपक्षपाती आणि दुजाभाव करणारे असे सगळ्या प्रकारचे शिक्षक आहेत. बरेवाईट सगळ्या प्रकारचे विद्यार्थी आणि पालक आहेत. शाळेत उगीच ढवळाढवळ करणारे प्रशासकीय अधिकारी आणि राजकारणी आहेत. तरी उत्तम शिक्षण देणारी शाळा अशीच तिची ख्याती आहे. तिथे मुलांना काही भाग पुस्तकांतून, तर काही वर्गात वयानुरूप प्रात्यक्षिके देऊन आणि त्यांचा सराव करायला लावून, नीट आत्मसात होईपर्यंत शिकवला जातो. मुलांना सुरवातीला अनेक प्रकारचे विषय शिकवले जातात आणि नंतर त्यांचा कल बघून त्यांना त्यांतील प्रगत अध्ययनासाठी निवडले जाते. सुरवातीपासूनच आपण काय शिकत आहोत, वर्षभरात काय साध्य करायचे आहे, याची मुलांना आणि त्यांच्या शिक्षकांना स्पष्ट कल्पना असते. मुलांना नियमितपणे छोटामोठा गृहपाठ करावा लागतो. ग्रंथालयाचा वापर करावा लागतो. खेळ आणि स्पर्धांत भाग घ्यावा लागतो. कुलपद्धती असल्याने लहानमोठ्या वयाचे विद्यार्थी एकत्र येतात आणि एकमेकांकडून शिकतात. मुख्य म्हणजे स्पर्धा वैयक्तिक स्तरावर नसून कुलांमधे असते. अभ्यास चुकवणे, नियमबाह्य वागणे, गैरवर्तन करणे यांसाठी कुलाचे मार्क कापले जातात आणि इतरांना मदत करणे, सचोटी, प्रामाणिकपणा, धाडस, कसोटीच्या प्रसंगी दाखवलेले धैर्य यांसाठी कुलाला मार्क मिळतात. त्यामुळे संघभावना आणि नैतिकता दोन्ही गोष्टी विकसित होतात. त्यासाठी जादू करावी लागत नाही. आपल्याकडील सर्वसाधारण शाळांमध्येही मुलांचा बौद्धिक, शारीरिक, मानसिक आणि नैतिक विकास घडवणारे हे किंवा यासारखे चित्र दिसणे अशक्य नाही. ते न दिसण्याची कारणे कोणती?

पाठ्यपुस्तकांत सुरवातीलाच अपेक्षित अध्ययन निष्पत्ती, क्षमता इत्यादींच्या याद्या दिलेल्या असतात. पण ‘परीक्षेला काय आहे?’ या प्रश्नाचे उत्तर अमुक अमुक धडे, कविता, प्रकरणे या स्वरूपातच मिळते. त्यांच्यासोबत जे उपक्रम, प्रकल्प, जास्तीच्या अभ्यासासाठी सूचना दिलेल्या असतात तो भाग परीक्षेच्या तयारीत जमा होत नसल्याने बाजूला पडतो.

 क्षमताविकासासाठी सर्व मुलांकडून वर्गात करून घेण्याच्या ज्या कृती, प्रयोग दिलेले असतात, त्यांसाठी प्रत्यक्षात वेळ दिला जात नाही. फार तर दोन-पाच मुलांना एकदा बोलावून त्यांचे प्रात्यक्षिक दाखवले जाते. मुलांना दिलेल्या गृहपाठाचे स्वरूप शाळेत सांगितल्यानुसार किंवा पुष्कळदा एखाद्या वर्कबुक, गाईडमधील साच्यानुसार उत्तरे लिहून आणणे असे असते. पाठ्यपुस्तकांच्या बाहेरचा भाग विषयाशी संबंधित असला तरी अभ्यासक्रमाच्याच बाहेरचा समजला जातो. गणित, विज्ञान, इतिहास, भूगोल अशा भाषेतर विषयांवरील अधिक वाचनासाठी याद्या तयार करून मुलांना द्यायच्या, तर शिक्षक स्वतःच्या वाचनाअभावी त्या तयार करू शकत नाहीत; शाळेच्या ग्रंथालयात अशा पुस्तकांची वानवा असते; पुस्तके असली, तरी ती तिथे बसून वाचण्याची, घरी नेण्याची मोकळीक मुलांना नसते, असे अनुभव अनेक ठिकाणी येतात.

कला, कार्यानुभव, शारीरिक शिक्षण अशा ‘श्रेणी’ विषयांचे बरेचसे तास तर इतर ‘महत्त्वाच्या’ विषयांसाठीच वापरले जातात. मूल्यमापन पद्धती आजही कागदोपत्री ‘सर्वंकष’ आहे, त्यात लेखी पेपरव्यतिरिक्त तोंडी काम, प्रयोग, प्रात्यक्षिके, गृहपाठ आणि प्रकल्प, खेळ, कलात्मक अभिव्यक्ती, व्यावहारिक कौशल्ये, सगळे काही तपासण्याची तरतूद आहे. नवीन धोरणातही पुन्हा ती अधोरेखित केलेली आहे. पण मूल्यमापनाच्या नोंदी करताना, प्रत्यक्षात या तोंडी, ‘अंतर्गत’ कामाचा उपयोग कशासाठी होतो, हे उघड गुपित आहे. मुलांच्या कार्यात्मक, सामाजिक, मानसिक विकासासाठी आखलेल्या आणि शिक्षकांना तो पद्धतशीरपणे अजमावण्याची संधी देणाऱ्या कृती मुळात जर शाळेत घडतच नसतील, तर त्यांचे यथायोग्य मूल्यमापन कसे करणार? आणि मग नैतिक विकासाबाबत कशाच्या आधारे बोलणार? 

कोणतेही शैक्षणिक धोरण काही सगळ्या बाबतीत आमूलाग्र धारणाबदल घेऊन येत नाही, पण न घडलेले बदल करण्याची, व्यवस्थेतील अनिष्ट, कालबाह्य गोष्टी दूर करण्याची, एक नवी संधी घेऊन येते. ती सर्व स्तरांवर प्रामाणिकपणे घ्यायची की नाही, हे आपल्यावरच अवलंबून आहे.

- धनवंती हर्डीकर

( पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक सकाळ, ६ नोव्हेंबर २०२४)