'भारतीय’ असण्याचा अर्थ

'भारतीय’ असण्याचा अर्थ  

शालेय शिक्षणातून मुलांच्या मनात स्वतःची एक ‘भारतीय’ म्हणून असणारी ओळख नीट रुजावी, भारतीय असण्याचा रास्त अभिमान निर्माण व्हावा, हे नव्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणातील एक मार्गदर्शक तत्त्व आहे. ‘समृद्ध आणि विविधतेने नटलेली’ भारतीय संस्कृती, प्राचीन तसेच आधुनिक भारतीय ज्ञानपरंपरा हा यापुढे शालेय अभ्यासक्रमाचा आधार, अविभाज्य भाग असेल अशी अपेक्षा आहे. राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखड्यात या अनुषंगाने भारतीय तत्त्वज्ञान आणि प्राचीन ज्ञानप्रणालींमधील काही संदर्भ स्पष्ट केले आहेत. त्याचबरोबर भारतीय परंपरांच्या अभ्यासाला वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विविधतेचा आदर, लोकशाही भावना, न्याय, समता, सेवाभाव या सगळ्यांचीही बैठक असावी, असेही नमूद करण्यात आले आहे. हा आदर्शवादी हेतू तडीस नेणे हे नव्या अभ्यासक्रमाच्या अंमलबजावणीतील कदाचित सर्वात कठीण काम असेल. या विषयाशी लोकांच्या भावना, अस्मितांचे प्रश्न गुंतलेले असल्याने आणि त्यांचा राजकीय कारणांसाठी यथेच्छ वापर होत असल्याने प्रत्यक्ष व्यवहारात हा भाग हाताळणे सोपे नाही. त्यांतील समस्यांच्या हाताळणीची फारशी चर्चा धोरणात किंवा आराखड्यात केलेली नाही.

पंचांग हे कालगणनेचे प्राचीन भारतीय साधन आहे. वर्ष, महिना, तिथी, वार, दिवसाचे भाग यांच्या अचूक नोंदी त्यात दिल्या जातात. सूर्योदय, सूर्यास्त, आकाशात चंद्राची स्थिती अशा अनेक खगोलीय घटनांचा त्यात अचूक वेध घेतला जातो. पंचांग आखताना फार पूर्वीपासूनच गणितातील अतिशय प्रगत संकल्पना उपयोगात आणल्या जातात. पण त्यातील नोंदी या मुख्यतः शुभ-अशुभ विचाराशी, इतर कर्मकांडांशी, भविष्याचे ठोकताळे सांगण्याशी घट्टपणे जोडलेल्या आहेत. वैज्ञानिक दृष्टीने हा भाग मान्य होण्यासारखा नाही. त्यामुळे अभ्यासक्रमात पंचांगाचा निव्वळ एक ज्ञानप्रणाली म्हणून जरी समावेश केला, तरी त्याला भरपूर विरोध होईल हे उघडच आहे. भारतीय ज्ञानपरंपरा शिकवताना अशा बऱ्याच विरोधाभासांचा गुंता आधी सोडवावा लागेल.

नव्या धोरणातील अपेक्षा प्रत्यक्षात उतरवणे अशक्य नाही. मात्र त्यासाठी शालेय अभ्यासक्रमातील विषयांकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहावे लागेल.

 संगीत हे शाळेत एक कला म्हणून शिकवले जाते. पण भारतीयत्वाची ओळख रुजवण्यासाठी, भारतीय संगीतपरंपरांच्या आजवरच्या प्रवासाचा अभ्यास हे एक चांगले उदाहरण होऊ शकते. भारतातील अभिजात संगीत आणि लोकसंगीत या दोन्ही परंपरा समृद्ध आणि अभिमानास्पद आहेत. काळाच्या ओघात या प्राचीन संगीतपरंपरांमधे इतर अनेक प्रवाह मिसळले, तरी त्यांचे भारतीय स्वरूप पुसले गेले नाही, उलट समृद्ध झाले. अलीकडील काळात सिनेमा आणि इतर आधुनिक माध्यमांच्या वाढत्या प्रभावाला संगीतक्षेत्राने नुसते तोंड दिले इतकेच नाही, तर सर्व प्रकारचे संगीत सर्व लोकांपर्यंत पोचवण्यासाठी या आधुनिक साधनांचा खूपच उपयोग झाला. धर्म, जात, पात, प्रांत, संगीतातील घराणी अशी बंधने शिथिल होत चालल्याने संगीतक्षेत्रात आज कितीतरी पर्याय उपलब्ध आहेत. भारतीय समावेशकतेचे, सहजीवनाचे, सहसंवेदनशीलतेचे पदर इथे उलगडताना दिसतात.

गणित, विज्ञान अशा इतर ज्ञानशाखांमधे आपल्याला भारतीय परंपरांचा असा सलग समृद्ध प्रवास दिसतो का? त्याचा शोध कसा घेता येईल? तिथे असा प्रवास दिसत नसल्यास त्याची कारणे काय असतील? - शालेय स्तरावर या प्रश्नांची सगळी उत्तरे मिळाली नाहीत, तरी निदान त्यांच्या चिकित्सक विचाराची सुरवात होणे तरी आवश्यक आहे.

अफाट वैविध्य असलेले दुसरे क्षेत्र म्हणजे भारतीय खाद्यसंस्कृती. जगाच्या पाठीवरील अनेकानेक पदार्थ भारतात लोकप्रिय होऊ लागले असले, तरी वेगवेगळ्या भारतीय खाद्यसंस्कृतीदेखील आपले वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान टिकवून आहेत. शाळेच्या अभ्यासात फक्त त्यांच्या पोषणमूल्यांचा विचार होतो. त्यांच्या ‘भारतीय’ म्हणून असणाऱ्या ओळखीचा इतिहास, भूगोल, सामाजिक संदर्भ फारसा पाहिला जात नाही. भारतीय खाद्यपरंपरा अतिप्राचीन असल्या, तरी उपासाच्या दिवशी खाल्ले जाणारे साबुदाणा, बटाटा हे ‘सात्त्विक’ पदार्थ मूळचे भारतीय नाहीत ही वस्तुस्थिती आहे. लग्नसमारंभाच्या ताटात मानाची जागा घेणारी ‘जिलबी’ इराणमधून भारतात आली असे मानले जाते. आज अस्सल भारतीय समजल्या जाणाऱ्या अशा अनेक गोष्टी दुरून इथे आल्या आणि इथल्या झाल्या. त्यामुळे त्यांच्या भारतीयत्वाला कुठेही उणेपणा येत नाही. ही प्रक्रिया चालूच राहणार आहे. ही समज निर्माण होण्यासाठी शाळेच्या अभ्यासातून वैज्ञानिक दृष्टी आणि लोकशाही मूल्ये जोपासली जाणे फार महत्त्वाचे आहे.

- धनवंती हर्डीकर

(पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक सकाळ, १६ ऑक्टोबर २०२४)