बालकांच्या शिक्षणात शिक्षकांची भूमिका

 बालकांच्या शिक्षणात शिक्षकांची भूमिका

 शिक्षक हे लहान मुलांच्या जीवनातील पहिले शिक्षण गुरु असतात. त्यांच्या भूमिकेचे महत्त्व शैक्षणिक, सामाजिक, शारीरिक आणि भावनिक विकासासाठी अनन्यसाधारण आहे. राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, महाराष्ट्र (SCERT) या संस्थेनं जाहीर केलेल्या २०२४ च्या शिक्षण अभ्यासक्रमानुसार शिक्षकांच्या भूमिकेची विस्तृत चर्चा करण्यात आलेली आहे.

  राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये, सहा वर्षांच्या आतील मुलांच्या शिक्षणाचा समावेश प्रथमतःच करण्यात आलेला आहे. या शिक्षणाला पायाभूत शिक्षण म्हणून मान्यता प्रदान केली आहे. बालशिक्षणाची वयोमर्यादा आठ वर्षांपर्यंत वाढवली असून या आठ वर्षांच्या वयाचे दोन भाग करण्यात आले आहेत. पहिला भाग वय वर्ष तीन पर्यंतचा व दुसरा भाग तीन ते आठ या वर्षांच्या वयाचा आहे.

शाळापूर्व शिक्षणाचा भाग म्हणजे प्रामुख्याने बालकांच्या घरांमधील शिक्षणाचा असून, दुसरा भाग संस्थात्मक स्वरूपाच्या म्हणजे बालक शाळांतील शिकण्याचा आहे. ही रचना करताना बालकांच्या वाढीच्या, विकासाच्या आणि कल्याणाच्या दृष्टीने बालशिक्षणाचे हे वय महत्त्वाचे मानले आहे. यामागील शास्त्रीय भूमिका सर्वच संबंधितांनी समजून घेणे आवश्यक आहे.

  शैक्षणिक विकास:

 शिक्षक मुलांच्या बौद्धिक विकासासाठी महत्त्वाचे आहेत. राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, महाराष्ट्र (SCERT) ने मान्य केले आहे की शिक्षणाच्या प्रारंभिक टप्प्यातील शिक्षकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. शिक्षकांनी बालकांना विविध शैक्षणिक साधने, खेळ आणि गट पद्धतीचा वापर करून शिक्षण देणे आवश्यक आहे. या प्रक्रियेतून मुलांच्या बुद्धिमत्तेचा विकास होतो. शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली, मुलं विविध संकल्पना समजून घेतात आणि त्यांच्या ज्ञानाच्या मर्यादेत विस्तार करतात.

 बौद्धिक विकास:

बौद्धिक विकास हा लहान मुलांच्या शिक्षणाचा पाया आहे. या वयात मुलांच्या मेंदूची क्षमता जलदगतीने वाढते. शिक्षक विविध शैक्षणिक उपक्रमाद्वारे मुलांच्या बुद्धिमत्तेला चालना देतात. गणित, भाषा, विज्ञान यांसारख्या विषयांमध्ये मुलांमध्ये रुची निर्माण करणे आणि त्यांच्या विचारशक्तीला प्रोत्साहन देणे हे शिक्षकाचे मुख्य कार्य असते. उदा. खेळांमधून गणित शिकवणे, गोष्टी सांगून भाषेचे महत्त्व पटवून देणे, इ.

 सामाजिक विकास:

सामाजिक विकासामध्ये, शिक्षकांनी मुलांना सामूहिक काम, सहकार्य आणि समाजातील विविध घटकांशी संवाद साधण्याचे शिक्षण दिले पाहिजे. शिक्षकांनी मुलांना संवाद कौशल्ये, सन्मानाने वागणे आणि समूहात कार्य करणे शिकवले पाहिजे. SCERT च्या अभ्यासक्रमातही या मुद्द्यांवर भर देण्यात आला आहे, जेणेकरून मुलांच्या सामाजिक कौशल्यांचा विकास होतो.

 लहान मुलांच्या सामाजिक विकासात शिक्षकांचे योगदान खूप महत्त्वाचे असते. या वयात मुलांना सामाजिक कौशल्ये शिकवणे आवश्यक असते. शिक्षक विविध उपक्रमांच्या माध्यमातून मुलांना सहकार्य, आदर आणि समाजशीलता शिकवतात. विविध सांस्कृतिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी करून घेऊन मुलांना विविध संस्कृतींची ओळख करणे हे देखील शिक्षकांचे कार्य असते.

 शारीरिक विकास:

 शारीरिक विकासासाठी शिक्षकांनी मुलांना विविध शारीरिक हालचालींमध्ये सहभागी करून घेतले पाहिजे. खेळ, व्यायाम, आणि शारीरिक शिक्षणाच्या इतर उपक्रमांच्या माध्यमातून मुलांचे शारीरिक स्वास्थ्य सुधारले जाते. शिक्षकांनी मुलांच्या शारीरिक क्षमतेचा विकास करण्यासाठी विविध कृतिकार्यक्रमांची आखणी केली पाहिजे, ज्यामुळे मुले सुदृढ होतील.

     शारीरिक विकासही लहान मुलांच्या जीवनात महत्त्वाचा आहे. शिक्षक शारीरिक क्रियाकलापांद्वारे मुलांच्या शरीराची क्षमता वाढवतात. खेळ, योग, नृत्य इ. द्वारे मुलांच्या शारीरिक क्षमतांचा विकास होतो. शारीरिक कृतिमुळे मुलांच्या शरीराची ताकद, लवचिकता आणि सहनशक्ती वाढते.

 भावनिक विकास:

भावनिक विकासात शिक्षकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांच्या भावनिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी शिक्षकांनी त्यांच्याशी संवाद साधणे, त्यांचा आदर करणे आणि त्यांच्या भावनिक विकासाला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे.   

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये अभ्यासक्रमात शिक्षकांनी मुलांच्या भावनिक गरजांची काळजी घेण्यावर भर दिला आहे. मुलांची काळजी घेतल्यास त्यांचा आत्मविश्वास वाढायला मदत होते. 

 भावनिक विकास हा लहान मुलांच्या सर्वांगीण विकासातील महत्त्वाचा घटक आहे. शिक्षक मुलांच्या भावनिक विकासाला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध पद्धतींचा वापर करतात. त्यांच्या भावना समजून घेणे, त्यांना योग्य मार्गदर्शन करणे आणि आत्मविश्वास वाढवणे या गोष्टी शिक्षकांना कराव्या लागतात. शिक्षक मुलांचा आत्म-सन्मान वाढवण्यासाठी आणि तणाव हाताळण्यासाठी त्यांच्या भावनांचा आदर करतात.

  मेंदू संशोधन:

शिक्षकांनी बालकांच्या मेंदूच्या विकासातील योगदान देखील महत्त्वाचे आहे हे समजून घेणे आवश्यक आहे. मेंदू संशोधनानुसार, प्रारंभिक वयातील अनुभव आणि शिकणे मेंदूच्या संरचनेत बदल करू शकतात. शिक्षकांनी मुलांच्या मेंदू विकासाला चालना देण्यासाठी संकल्पनात्मक शिक्षण, समस्या सोडविण्याच्या विविध पद्धती आणि औपचारिक खेळांचा वापर करावा. यामुळे मुलांची विचारशक्ती आणि बुद्धिमत्ता वाढते.

      लहान मुलांच्या विकासात शिक्षकांची भूमिका अतिशय महत्त्वाची आहे. वय वर्ष ३ ते ८ या वयोगटातील मुलांसाठी शिक्षकांचे योगदान विशेष असते. या वयात मुलांची बौद्धिक, सामाजिक, शारीरिक आणि भावनिक विकासाची प्रक्रिया जोरात चालू असते. शिक्षक या विकासाच्या प्रक्रियेत मार्गदर्शक आणि प्रेरणादायक ठरतात.

 वर्तमानातील मेंदू संशोधनानुसार, लहान मुलांच्या मेंदूचा विकास जलदगतीने होतो. या वयात न्यूरोप्लास्टीसिटी (neuroplasticity) खूप उच्च असते, ज्यामुळे मेंदू नवीन माहिती आणि कौशल्ये आत्मसात करतो. विविध शैक्षणिक उपक्रमांद्वारे मेंदूच्या विविध भागांना सक्रिय केले जाते. उपक्रमांतील सहभागामुळे मुलांची स्मरणशक्ती, विचारशक्ती आणि निर्णयक्षमता सुधारते. 

     सामाजिक संवादामुळे मुलांच्या मेंदूच्या सामाजिक नेटवर्कची वाढ होते. सामाजिक कार्यक्रमाद्वारे ऑक्सिटोसिन (oxytocin) आणि इतर न्यूरोकेमिकल्सची निर्मिती होते, ज्यामुळे मुलांच्या संबंधांची गुणवत्ता सुधारते आणि त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो. शारीरिक हालचालीमुळे मेंदूत बीडीएनएफ (brain-derived neurotrophic factor) च्या निर्मितीत वाढ होते, न्यूरॉन्सच्या वाढीस चालना मिळते. यामुळे मुलांची एकाग्रता आणि शैक्षणिक कामगिरी सुधारते.

      भावनिक विकासामुळे अमिगडाला (amygdala) आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स (prefrontal cortex) या भागांची वाढ होते. सकारात्मक भावनिक अनुभव मुलांच्या मानसिक आरोग्याला चालना देतात आणि त्यांना तणाव हाताळण्याची क्षमता विकसित होते. 

       जगभरातील शैक्षणिक संशोधनानुसार, शिक्षकांचे योगदान मुलांच्या विकासात निर्णायक असते. फिनलंड, सिंगापूर आणि जपान यांसारख्या देशांमध्ये शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर विशेष भर दिला जातो. या देशांमध्ये शिक्षकांना उच्च शिक्षण आणि प्रशिक्षण दिले जाते, ज्यामुळे ते मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी सक्षम होतात. शिक्षकांच्या भूमिका जागतिक स्तरावर सर्वत्र महत्त्वाच्या आहेत आणि त्यांच्यातील गुणवत्ता आणि कौशल्ये मुलांच्या विकासात प्रभावी ठरतात.

       लहान मुलांच्या विकासात शिक्षकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. शिक्षक मुलांच्या सर्वांगीण विकासाला चालना देतात. शिक्षक हे योग्य मार्गदर्शन, प्रेरणा आणि प्रेमाने मुलांचे भविष्य उज्ज्वल करतात. 

  शिक्षक हे मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहेत. शैक्षणिक, सामाजिक, शारीरिक आणि भावनिक विकासासाठी शिक्षकांनी विविध पद्धतींचा अवलंब करावा. राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, महाराष्ट्र (SCERT) ने जाहीर केलेल्या २०२४ च्या शिक्षण अभ्यासक्रमानुसार, शिक्षकांनी त्यांची भूमिका अधिक प्रभावीपणे समजून घेणे आवश्यक आहे. शिक्षकांनी मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी त्यांच्या भूमिकेची जाणीव ठेवून कार्य केले पाहिजे.

-अरूण मारुती जाधव,

वरिष्ठ अधिव्याख्याता,डायट, सोलापूर