सर्जनशीलता कौशल्य विकसनात शिक्षकाची भूमिका

 सर्जनशीलता कौशल्य विकसनात शिक्षकाची भूमिका

 प्रचलित शिक्षण प्रणालीमध्ये ‘हे असंच पाहिजे’, ‘हेच बरोबर' हे धोरण असल्यामुळे चाकोरीबाहेर जाऊन प्रयोग करणे हे शिक्षकांना असाध्य वाटतं. आपल्या अवतीभवती घडणाऱ्या साध्या साध्या गोष्टी वेगळ्या दृष्टिकोनातून बघितल्या तर त्या मागची दृष्टी बदलते आणि प्रसंगांचे वेगवेगळे अर्थ निघू शकतात याची जाणीव होते. दोन ओळींच्यामध्ये किती आणि काय अर्थ दडला आहे हे ज्याला गवसले तो खरा प्रतिभा संपन्न होय. 

नवनिर्मितीचा आनंद मग तो प्रयोग करण्याचा वा चित्र रेखाटण्याचा असो की कविता करण्याचा वा विविधरंगी नात्यांच्या कॅलिडयोस्कोपचा सुलट्या भिंगातून बघायचा अथवा मोठा करून उपभोगायचा असो त्याची गंमत वेगळीच असते. ‘भूतकाळाचा दुवा आणि भविष्यकाळाचा दिवा म्हणजे गुरु’ असे रवींद्रनाथ टागोरांनी म्हटले आहे. सर्जनशीलतेच्या विकासात शिक्षकांची भूमिका समजून घेण्याआधी आपण सर्जनशीलतेचा अर्थ घटक व विविध स्तर यांची माहिती घेऊ या. प्रत्येक विद्यार्थी आपापल्या आवडी आणि क्षमतेनुसार वस्तूंची नवीन रचना किंवा वर्गीकरण करतो यालाच ब्रूनर सर्जनशीलता म्हणतो. सर्जनशीलतेमध्ये creative thinking, divergent thinking, productive thinking, adventurous thinking, lateral thinking म्हणजेच सर्जनशील, बहुदिश, उत्पादक, साहसी, वेगळ्या वाटेने जाणारे विचार यांचा समावेश होतो. वेबस्टरच्या न्यू वर्ल्ड डिक्शनरीनुसार ‘the ability to create’ अशी सर्जनशीलतेची व्याख्या केली आहे. नाविन्य असून उपयोगाचे नाही, ते उत्पादन वास्तव जीवनाशी समायोजन साधणारे हवे. मेंदू आधारित संशोधनामुळे तार्किकता व कल्पनारम्यता दोन्हींचा समन्वय साधणारी व्यक्ती सर्जनशील असते हे लक्षात आले. 

“ Successful people don't do different things, they do things differently”

हे वेगळेपण ज्याला गवसले त्याच्याकडे सर्जनशीलता असते. सर्जनशीलता या शब्दातील मूळ धातू सृज म्हणजे जन्मास घालणे, माझ्याकडून येणे हा आहे. चाकोरीबाहेरचा विचार यामध्ये अपेक्षित असतो १९५० साली प्रा.जे. पी. गिलफोर्ट यांनी सर्वप्रथम मांडलेल्या या संकल्पनेमध्ये पुढील घटकांचा समावेश होतो: समस्या संवेदन, पुनर्व्याख्या, पुनर्रचना- पुनर्मांडणी, स्पष्टीकरण आणि समस्यापुर्ती, विस्तार, मौलिकता, लवचिकता व प्रवाहित्व इ.

हॉवर्ड गार्डनर यांनी फ्रेंम्स ऑफ माईंड (१९८३) या पुस्तकात बुद्धिमत्तेचे आठ प्रकार मांडले आहेत. भाषिक बुद्धिमत्ता, गणिती/ तार्किक बुद्धिमत्ता, संगीतविषयक बुद्धिमत्ता, शारीर गतिविषयक बुद्धिमत्ता, अवकाशीय बुद्धिमत्ता, व्यक्तीअंतर्गत बुद्धिमत्ता, आंतरवैयक्तिक बुद्धिमत्ता, निसर्गविषयक बुद्धिमत्ता असे ते प्रकार आहेत. प्रत्येक व्यक्तीत विभिन्न प्रकारची बुद्धिमत्ता कमी जास्त स्वरूपात असते. दुसऱ्या भाषेत प्रत्येक व्यक्ती सर्जनशील असते. फक्त तिच्यातील सुप्त गुण ओळखून त्यांचा विकास होण्यासाठी अध्ययन अनुभव देण्यावर भर द्यावा, म्हणजेच शाळेत होणारी ‘हुशार’ व ‘ढ’ ही वर्गवारी थांबवून कोणत्या बाबतीत हुशार अशी वर्गवारी करावी.

सर्जनशीलतेचे तिच्या स्वरूपानुसार विविध स्तर पडतात –

 वैयक्तिक सर्जनशीलता ही व्यक्तीपरत्वे बदलते. जसे की खेळाडू आणि गायक. या प्रत्येकाची खेळण्याची पद्धती वा गायनाची शैली वेगळी असते. त्यामुळे प्रत्येक जण वेगळा असतो.

सामाजिक सर्जनशीलता म्हणजे समाजातील विशिष्ट समूहाने समाजाच्या विकासासाठी केलेली नाविन्यपूर्ण कृती. उदा. ऐतिहासिक वारसास्थळे जतन करण्यासाठी त्यांचा इतिहास दृकश्राव्य स्वरूपात समाजमाध्यमांमध्ये प्रसारित करणे.

व्यावसायिक सर्जनशीलता या प्रकारात विविध व्यवसायानुसार नाविन्यपूर्ण योजनांची निर्मिती केलीजाते. उदा. फुटवेअर प्रक्रियेतील बदल किंवा बांधकाम क्षेत्रातील कमी जागेत अधिक सुविधा देण्याचा प्रयत्न करणे. 

युगप्रवर्तक सर्जनशीलता यात वेगवेगळ्या कालावधीमध्ये लागलेले शोध व त्यामुळे झालेले बदल याचा समावेश केला जातो. उदा. छापखाना ते प्रिंटिंग प्रेस, न्यूटनने लावलेला गुरुत्वाकर्षणाचा शोध, वाफेच्या इंजिनाचा शोध, इत्यादी.  

सर्जनशीलता कौशल्य मुलांमध्ये विकसित व्हावे, यासाठी शिक्षकांची भूमिका पुढील प्रकारची असणे गरजेचे आहे. 

१) समुपदेशक: मुलांच्या प्रश्नांचा आदर करा. कुतूहल आणि जिज्ञासेपोटी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे द्यावीत. योग्य प्रकारे प्रश्न विचारण्यासाठी विचारांना योग्य दिशा द्यावी. वर्गातील वातावरण मानसशास्त्रीय दृष्ट्या सुरक्षित ठेवावे. भाषाविविधता, शिक्षकांविषयी मोकळेपणा या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात. शिक्षकांनी अनपेक्षित प्रश्नांची मानसिक तयारी ठेवावी, तसेच प्रश्नांची उत्तरे कशी शोधावी? त्यासाठी आवश्यक कृती व प्रयोग करावेत. इंटरनेट आणि शब्दकोश यांचा वापर समजावून सांगावा. एखाद्या मुलाने विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर सापडत नसेल, तर तज्ञ व्यक्तींचे मार्गदर्शन किंवा सहकारी शिक्षकांची किंवा काचफलकांमध्ये लावून पालकांची मदत घेता येईल. 

२) दूरदर्शी विचारकर्ता: मुलांच्या वेगळ्या कल्पनांचा आदर करा. उपक्रम आणि प्रकल्प देताना ते कशा पद्धतीने करता येतील, यासाठी आधी चर्चा करून ज्या कल्पना वेगळ्या आहेत त्यांची नोंद करून ठेवावी किंवा मुलांना प्रोत्साहन देण्यासाठी, ‘वा! सुंदर ही कल्पना वापरून बघायला हवी’, नवीन विचार आहे, चाचणी करूया किंवा प्रकल्पाचे सादरीकरण करताना यात काही बदल करता येतील का, याचा विचार करा बरे, अशा सकारात्मक सूचना देऊन विविध पर्याय उपलब्ध करता येतील. 

३) संशोधक: मुलांनी सुचविलेल्या कल्पना अमूल्य आहेत हे त्यांच्यापर्यंत पोहोचवा. शिक्षकांनी मुलांच्या कल्पना ऐकताना त्यांना दाद देणे, एखाद्या कागदावर कल्पनेची नोंद करून घेणे, इतर मुलांना ऐकण्यास प्रवृत्त करणे, असामान्य कल्पना काच फलकात लावणे, त्यांना शाळास्तरावर प्रसिद्धी देणे, कल्पनेची व्यवहार्यता लक्षात घेऊन अंमलबजावणीसाठी वेळ देणे, त्यावर चर्चा घडविणे तसेच गरज पडल्यास आधीच्या नियोजनात बदल करून इतर पर्यायांचा विचार करणे. यामुळे आपली सकारात्मक प्रतिमा निर्माण होऊन मुले मोकळेपणाने विचार मांडतील. 

४) मार्गदर्शक: मूल्यमापन विरहित सराव करून घ्यावा. मुलांच्या सर्जनशील अभिव्यक्तीला वाव देत असताना प्रारंभीच्या काळात मुलांच्या चुका निदर्शनास आणून देण्याची घाई करू नये. उदाहरणार्थ: मातीकाम, कागदकाम, रंगकाम, चित्रकला, प्रयोग, भाषिक अभिव्यक्ती इत्यादी. त्याने केलेल्या कृतींचा आनंद त्याला घेऊ द्या. समरसून, तल्लीन होऊन एखादे काम केले तर शिकण्याची प्रेरणा मिळते, म्हणून या टप्प्यावर मूल्यमापन विरहित सराव महत्त्वाचा असतो. अन्यथा चुका होऊ नये म्हणून मुले पुस्तकातले जसेच्या तसे उत्तर देणे, मोठ्या व्यक्तींची मदत घेऊन काम पूर्ण करणे यासारख्या गोष्टी करतात.

 ५) परीक्षक : वर्तन आणि प्रतिसादाचे मूल्यमापन यांचा संबंध जोडावा. वर्तन आणि परिणाम यांचा कार्यकारण भाव मुलांना समजावून दिल्यास स्वयं मूल्यमापनासाठी मुलं तयार होतात आणि नंतर शिक्षकांनी केलेल्या मूल्यमापनाचा त्यांना राग येणार नाही. शिक्षकांनी कोणत्याही प्रसंगात संदिग्ध शेरे देऊ नये. उदाहरणार्थ: वाचन करतो, पण कसे करतो योग्य आरोह-अवरोह, हावभाव याचा वापर करतो का, जोडशब्द वाचतो का, हे यातून कळत नाही. भरपूर माहिती व कल्पनाशक्तीचा विकास या दोन गोष्टींच्या जोरावर शिक्षक अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया रंजक करून सर्जनशीलतेचा विकास साध्य करू शकतो.

  सर्जनशीलता विकसन ही केवळ शिक्षकाची जबाबदारी नसून संपूर्ण शाळेचा त्यामध्ये सहभाग असायला हवा, त्यासाठी शालेय वातावरणात योग्य सुधारणा करून धमकी, धाक, दडपशाही यांचा वापर न करता विद्यार्थ्यांना स्वयंशिस्त कशी लागेल यावर भर द्यावा, त्यासाठी पालकांचीही मदत घ्यावी. शाळेचे विविध उपक्रम ठरविणे, त्यामध्ये विद्यार्थ्यांचा सहभाग कसा अधिक घेता येईल, त्यांच्या कल्पनाशक्तीला कसा वाव मिळेल यासाठीचे वार्षिक नियोजन आधीच तयार करावे. शाळेचे प्रदर्शनी काचफलक विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला चालना देण्यात अतिशय महत्त्वाची भूमिका निभावतात. समजा शाळेमध्ये चार-पाच काच फलक असतील तर प्रत्येक फलक हा विद्यार्थ्यांना वाटून देऊन एका फलकावर निवडक बातम्या, त्या बातम्यांमुळे आठवलेली एखादी घटना, म्हण, वाक्प्रचार असे लिहून घ्यावे. दुसऱ्या फलकावर दिनविशेष मग तो साजरा करण्यासाठीच्या विविध कल्पना त्याही लिहायला सांगाव्यात. तिसऱ्या फलकावर विद्यार्थ्यांना पडलेले असामान्य प्रश्न आणि मग ज्या विद्यार्थ्यांना या प्रश्नांची उत्तरे सापडतील त्यांनी ती शिक्षकांकडे आणून द्यायची, तशाच प्रकारे चौथ्या फलकावर विद्यार्थ्यांना अभिव्यक्त होता यावे यासाठी त्यांनी काढलेली व्यंगचित्रे, घोषवाक्य, कथा, कविता, किंवा विडंबन काव्य यासारख्या गोष्टी विद्यार्थ्यांकडून करून त्या तिथे प्रदर्शनी भागात लावून घ्याव्यात किंवा शिक्षकांनी त्यांच्या कल्पकतेतून विद्यार्थ्यांची सर्जनशीलता विकसित होईल यासाठी विविध चातुर्य कथा असतील किंवा काही उद्योजकांनी त्यांना आलेल्या समस्या सोडवितांना त्या कशा प्रकारे सोडविल्या किंवा अपूर्ण कथा, अपूर्ण कविता किंवा इतर वैज्ञानिक समस्या, म्हणी, वाक्यप्रचार यावर आधारित विविध उदाहरणे त्यांना द्यावीत म्हणजेच ज्ञानरचनावादावर आधारित आनंददायी शिक्षण देण्यासाठी शिक्षकांनी सातत्याने प्रयत्न करावेत.शिक्षकाची भूमिका ही Guide by a Side अशीच हवी, त्यासाठी त्यांनी सर्जनशीलतेची कास धरायला हवी. स्वविकासाबरोबर स्वतःच्या व्यवसायातील बदल आणि नाविन्यपुर्ण तंत्रज्ञान आत्मसात करणे.ChatGPT, AI या साधनाचा उपयोग सर्जनशीलता विकसनात कसा करावा याचे ज्ञान मिळविणे हे ही अपेक्षित आहे. कारण हा एकच असा व्यवसाय आहे , ज्यामध्ये शिक्षकांचा संबंध उत्साह आणि प्रंचड जिज्ञासा असणाऱ्या निरागस मनाशी येतो. 

 एकविसाव्या शतकामध्ये विद्यार्थ्यांमधील सर्जनशीलता या कौशल्याच्या विकसनात शिक्षकांची जबाबदारी फार मोठी आहे. समाजाच्या व राष्ट्राच्या प्रगतीचे शिल्पकार हे काळाच्या प्रवाहासोबत नवविचारांचा स्वीकार करून सर्जनशील दृष्टिकोन धारण करतात. प्रत्येक विद्यार्थ्याची सर्जनशील शक्ती वेगळ्या प्रकारची असल्याने शिक्षकांना प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी वेगळा विचार करावा लागणार आहे. विद्यार्थ्यांना प्रत्येक गोष्टीचा सर्वांगाने विचार करण्यास भाग पाडणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ: एखादा विषय मांडून त्याचे फायदे-तोटे, सकारात्मक व नकारात्मक बाजू यांचे वर्गीकरण करून त्यावर चर्चा घडवून आणणे महत्त्वाचे वाटते. विद्यार्थ्यांच्या विचारशक्तीला कार्यप्रवण करण्यासाठी नाट्यीकरण, कविता लेखन, अभिवाचन, नृत्य, यांचा खुबीने वापर करण्याबरोबरच त्यांच्या अंगी असणाऱ्या विविध सर्जनशील शक्तींमुळे कोणत्या प्रकारचे व्यवसाय करता येऊ शकतात याची जाणीव करून देणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ: अनुवाद, भाषांतर, व्हाईस ओव्हर, पॉवरकॉस्ट, ऑडिओ एडिटिंग, ब्लॉग लेखन, मार्केटिंग, इत्यादी बाबींचा यात समावेश करता येईल. 

विद्यार्थ्यांमधील सुप्त गुण हेरून त्यानुसार त्याला प्रोत्साहन देऊन, योग्य मार्गदर्शन उपलब्ध करून देता येईल. उदाहरणार्थ: चित्रकला, अभिनय क्षेत्राची आवड असणाऱ्या विद्यार्थ्यांना विविध व्यावसायिक शिक्षण व संधींची ओळख करून देणे. याशिवायही वृत्तपत्र वाचन, दैनंदिन घडामोडी, यांचा वेगळा विचार करून अवलोकन करून घ्यावे. विद्यार्थ्यांच्या वेगळ्या विचारांचा सन्मान करून त्याला त्याच्या पद्धतीने काम करण्याची मुभा दिल्यास विद्यार्थी स्वतःची प्रतिभा व सर्जनशीलता ओळखून योग्य क्षेत्र निवडू शकतील. सृजन विचारांचे वाचन नक्कीच शिक्षकांच्या मनातील संभ्रम दूर करून त्यांची भूमिका यशस्वीपणे पार पाडतील यात शंका नाही.

-निता निवृती शेटे ( Ded, Bed ,Med, DSM )

उपशिक्षिका, न्यु इंग्लिश स्कूल व ज्यु. कॉलेज, वडगाव मावळ, पुणे.

Mail ID: neetakhodade@gmail.com