मागाल तेव्हा, मागाल त्या विषयाची परीक्षा

  मागाल तेव्हा, मागाल त्या विषयाची परीक्षा  

विहान दहावीत शिकत होता. त्याला वाचायला आणि लिहायला खूपच आवडायचे. दहावीचे वर्ष असूनही फक्त परीक्षेच्या तयारीसाठी अभ्यास कर, टीव्ही पाहू नकोस, खेळू नकोस, मित्रांशी गप्पा करू नकोस, अशी बंधने त्याच्यावर नव्हती. मराठी, इंग्रजी आणि सामाजिक शास्त्रे या विषयांचे दहावीचे पेपर आपण देऊ शकू, असे त्याला ऑगस्टमध्येच वाटायला लागले. त्याचे शिक्षकसुद्धा त्याला म्हणाले, “तुझी या विषयांची तयारी झाली आहे. मग उगीच या पेपरांचं ओझं मनावर का ठेवतोस? ‘मला या विषयांची परीक्षा द्यायची आहे’, असं तू बोर्डाला शाळेमार्फत कळव. इतर विषयांची तयारी करणं तुला सोपं जाईल. परीक्षेबाहेरचं वाचनही करता येईल.” विहानने तसेच केले. बोर्डाने सप्टेंबरच्या दुसऱ्या आठवड्यातल्या तारखा कळवल्या. या तारखांना विहान परीक्षा केंद्रावर गेला. वेगवेगळ्या विषयांच्या प्रश्नपत्रिकांच्या छापील प्रती केंद्रावरच संगणकातून कशा काढल्या जातात, या कामात गोपनीयता आणि पारदर्शकता कशी राखली जाते, विविध केंद्रांवर आयोजित झालेल्या एकाच विषयाच्या प्रश्नपत्रिका वेगवेगळ्या असल्या तरी त्यांची काठिण्यपातळी समान कशी असते, यांबद्दलची बोर्डाच्या संकेतस्थळावर दिलेली माहिती विहानने वाचली होती. परीक्षा केंद्रात परीक्षा देणारे इतरही विद्यार्थी विहानबरोबर होते. पण प्रत्येक दिवशी विहानच्या खोलीत किंवा केंद्रावर तेच विद्यार्थी असायचे असे नाही. पहिल्या दिवशी इंग्रजीचा पेपर होता, तर दुसऱ्या दिवशी मराठीचा. पहिल्या दिवशी त्याच्या बरोबर इंग्रजीचा पेपर देणारी क्षितिजा त्याला दुसऱ्या दिवशीही केंद्रावर दिसली; पण ती त्याच्या खोलीत नाही, तर दुसऱ्या एका खोलीत गणिताचा पेपर देत होती. तीन विषयांचे हे पेपर दिल्यानंतर विहानला गणित, विज्ञान आणि हिंदी या तीनच विषयांची तयारी करायची होती. दरम्यानच्या काळात ऑक्टोबरमध्येच विहानला सप्टेंबरमध्ये दिलेल्या पेपरांचे गुण समजले होते. ते छानच होते. त्याच्या मनावर आता उरलेल्या परीक्षेचे फारसे दडपण नव्हते. या पेपरांसाठी मंडळाकडून वेगळ्या तारखा मागून न घेता, मार्च महिन्यात ज्यावेळी दहावीची सार्वजनिक परीक्षा झाली त्यावेळीच ते विहानने दिले.

“असेसुद्धा घडू शकते?” या प्रश्नाचे उत्तर, “हो, नक्कीच.” असेच आहे. २०२०च्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणात बोर्डांच्या दहावी आणि बारावीच्या परीक्षांत ज्या महत्त्वाच्या सुधारणा सुचवल्या आहेत, त्यांत ‘मागणीनुसार परीक्षा - On-Demand Examination’ ही एक आगळीवेगळी सुधारणा आहे. भारताबाहेर युनायटेड किंगडम, सिंगापूर, न्यूझीलंड या देशांतही अशी व्यवस्था आहे. भारतातसुद्धा ‘मागणीनुसार परीक्षा’ आयोजित करणारे एक बोर्ड आहे; ते म्हणजे नॅशनल इंस्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग; NIOS. हे बोर्ड इतर परीक्षा मंडळांप्रमाणे वर्षातून दोनदा दहावी आणि बारावीच्या परीक्षा आयोजित करत असतेच; पण त्याबरोबरच NIOSकडे नोंदणी केलेल्या ज्या विद्यार्थ्यांची तयारी असेल, त्यांच्यासाठी त्यांच्या मागणीनुसार परीक्षाही आयोजित करते. सीबीएसई, आयसीएसई आणि विविध राज्य मंडळे यांच्या दहावी आणि बारावीच्या परीक्षांत नापास झालेल्या विद्यार्थ्यांसाठीसुद्धा ही परीक्षा NIOSने खुली ठेवली आहे. NIOS हे इतर बोर्डांच्या मानाने दुर्लक्षित बोर्ड असल्यामुळे त्यांच्या चांगल्या बाबीही दुर्लक्षित राहतात. पण ‘मागणीनुसार परीक्षा’ ही त्यांची व्यवस्था इतर बोर्डांनाही अनुकरणीय आहे.

‘मागणीनुसार परीक्षा’पद्धत सुरू करण्याआधी लेखी परीक्षेच्या सर्वच विषयांचे भरपूर प्रश्न असलेली एक प्रश्नपेढी तयार केली जाते. प्रश्नपेढीतील प्रत्येक प्रश्नाशी संबंधित विषय, घटक, तपासली जाणारी अध्ययन-निष्पत्ती, प्रश्नप्रकार (बहुपर्यायी/लघूत्तरी/दीर्घोत्तरी, इ.), काठिण्यपातळी, उत्तर लिहायला लागणारा वेळ, अशा तपशिलांची लेबले प्रश्नाला लावली जातात. प्रश्नपेढीतील प्रश्नांच्या लेबलांच्या आधारे आराखड्यानुसार विविध विषयांच्या अगणित प्रश्नपत्रिका तयार होऊ शकतात. अशा प्रश्नपत्रिका तयार करणारे सॉफ्टवेअर तयार करणे, पायलटिंग आणि सॉफ्टवेअरला अंतिम स्वरूप देणे, हा अतिशय महत्त्वाचा टप्पा असतो. प्रश्नपेढीचे सातत्याने अद्ययावतीकरण करावे लागते. या सर्व कामांत बोर्डाचे अधिकारी, अभ्यासू शिक्षक, विषयतज्ज्ञ, संगणकतज्ज्ञ यांच्यातील उत्कृष्ट समन्वय, गोपनीयता आणि त्याचवेळी पारदर्शकता या अत्यावश्यक बाबी असतात. महाराष्ट्राचे एसएससी बोर्ड हेसुद्धा एक सक्षम परीक्षा मंडळ आहे. त्यांना ‘मागणीनुसार परीक्षा’पद्धतीचे आव्हान कठीण वाटण्याचे काहीच कारण नाही.

- डॉ. वसंत काळपांडे

(पूर्वप्रसिद्धी:- दैनिक सकाळ, ०३ एप्रिल २०२४)