शिक्षणव्यवस्थेचा ‘गुरु’त्वमध्य

शिक्षणव्यवस्थेचा ‘गुरु’त्वमध्य

शिक्षक हा शिक्षणव्यवस्थेतील मूलभूत सुधारणांच्या केंद्रस्थानी असतो, असे राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणात म्हटले आहे. शिक्षणपद्धतीचे स्थैर्य राखण्यात, तिला नवा आकार देण्यात शिक्षकांची भूमिका खूपच महत्त्वाची असते. ही भूमिका समर्थपणे पार पाडण्यासाठी शिक्षकही तसेच समर्थ आणि कुशल असावे लागतात. कस्तुरीरंगन समितीने भारतातील आणि भारताबाहेरील अभ्यासांच्या आधारे शिक्षक कोणत्या गोष्टींमुळे उत्कृष्ट बनतात, याबद्दलचे काही निष्कर्ष मांडले आहेत.

चांगल्या विद्यार्थ्यांमध्ये अपेक्षित असलेले सर्व गुण आणि कौशल्ये चांगल्या शिक्षकांमध्येही असतात. विद्यार्थिदशेत शिक्षक हेच अनेक विद्यार्थ्यांचे रोल मॉडेल असतात. विद्यार्थ्यांना शिकवायच्या विषयांची उद्दिष्टे, आशय आणि अध्यापन-पद्धती यांचे त्यांना सखोल ज्ञान असते. जागतिक आरोग्य संघटनेने शिफारस केलेली जीवन-कौशल्ये, एकविसाव्या शतकाची कौशल्ये आणि इतर जीवनोपयोगी सॉफ्ट-स्किल्स हीसुद्धा त्यांनी आत्मसात केलेली असतात. विद्यार्थ्यांनी शिकत असताना जे अध्ययन-अनुभव घेणे अपेक्षित असते, ते चांगले शिक्षक स्वत: घेऊन पाहत असतात. उत्कृष्ट शिक्षकांकडे यांव्यतिरिक्तही आणखी काही गुण असतात. उत्कृष्ट शिक्षकांना विद्यार्थ्यांबद्दल समानुभूती असते; विद्यार्थिविकासाचा ध्यास असतो. आपल्या व्यवसायाच्या त्या त्या वेळच्या गरजेनुसार ते आपल्या कार्यपद्धतींत बदल करू शकतात. ते सर्व प्रकारच्या विद्यार्थ्यांना केवळ त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीपुरतेच नाही तर, शाळेबाहेरील जीवनातही त्यांनी काय करावे, याबद्दल नि:पक्षपातीपणे मार्गदर्शन करतात. कुतूहल कायम जागे ठेवून ते सतत आपल्या व्यवसायाशी संबंधित काहीतरी नवीन शिकत आणि करत असतात. हा निदिध्यासच त्यांच्या व्यावसायिक विकासाचा गाभा असतो. 

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणात शिक्षकांच्या सातत्यपूर्ण व्यावसायिक विकासासाठी – CPDसाठी दरवर्षी ५० तासांच्या विविध उपक्रमांची शिफारस केली असून एनसीईआरटीने २०२२मध्ये त्यांच्या अंमलबजावणीसाठीची मार्गदर्शक तत्त्वे निर्गमित केली आहेत. महाराष्ट्रात या मार्गदर्शक तत्त्वांची अंमलबजावणी करताना पुढील बाबींवर विशेष लक्ष द्यावे लागेल.

• शिक्षकांच्या व्यावसायिक विकासात डी. एड. आणि बी. एड. कॉलेजेस, तसेच डायट अशा शिक्षक-प्रशिक्षण संस्थांची भूमिका खूपच महत्त्वाची असते. परंतु राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणातील शिक्षकांच्या व्यावसायिक विकासाबद्दलच्या संकल्पना आणि अपेक्षा पारंपरिक प्रशिक्षणापेक्षा कितीतरी व्यापक आहेत, हे यांच्यापैकी बहुतेकांच्या गावीही नाही. या पार्श्वभूमीवर शिक्षक-प्रशिक्षकांच्या व्यावसायिक विकासाबद्दलही गांभीर्याने विचार झाला पाहिजे.

• शिक्षण विभागाच्या प्रशासकीय अधिकाऱ्यांना शैक्षणिक गुणवत्तेशी आपला काही संबंध आहे, याचा विसरच पडलेला आहे. गेल्या काही वर्षांपासून शाळांची शैक्षणिक तपासणी होत नाही. ती पुन्हा सुरू झाली पाहिजे. शिक्षणव्यवस्थेच्या विविध प्रश्नांचा शैक्षणिक अंगांनी करावे, या दृष्टीने प्रशासकीय अधिकाऱ्यांचे प्रशिक्षण झाले नसते. त्यामुळे त्यांच्याकडून अनेकदा चुकीचे संदेश दिले जातात. ही परिस्थिती बदलण्याच्या दृष्टीने प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या नियमित सेवांतर्गत प्रशिक्षणाची व्यवस्था झाली पाहिजे.

• शाळांनी शैक्षणिक आणि प्रशासकीय कामकाजात शक्य तेथे पालक आणि समाजातील विविध घटकांचा आणि संस्थांचा भरपूर सहभाग घेतला पाहिजे. असा सहभाग विद्यार्थिहिताचा तर असतोच, पण शाळेच्या कामकाजातील पारदर्शकता आणि शिक्षकांचा व्यावसायिक विकास यांनाही प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षरीत्या साहाय्यभूत होतो.

• सध्या निष्क्रिय असलेल्या विषय शिक्षक संघटना आणि मुख्याध्यापक संघांच्या विद्या समित्या यांचे पुनरुज्जीवन करायला पाहिजे. ऑनलाइन आणि ऑफलाइन शैक्षणिक कार्य करणाऱ्या शिक्षकांच्या समूहांना प्रोत्साहन द्यायला हवे.

• एनसीईआरटीच्या मार्गदर्शक सूचनांत दिल्याप्रमाणे शैक्षणिक स्पर्धांत सहभाग, लेखन, ब्लॉग, युट्यूबवरील शैक्षणिक कार्यक्रम, नवोपक्रम, असे शिक्षकांच्या व्यावसायिक विकासाचे बहुविध उपक्रम आजही राज्यात सुरू आहेतच. पण त्यांच्या गुणवत्तेवर नेहमीच मोठे प्रश्नचिन्ह असते. प्रत्येक उपक्रमाचे पूर्वनिर्धारित निकषांच्या आधारे गुणवत्ता परीक्षण केल्यानंतरच ते CPDसाठी ग्राह्य मानले जावे. त्यांच्या नोंदी करण्यासाठी Academic Bank of Creditsच्या धर्तीवर वेगळे पोर्टल निर्माण करायला पाहिजे. त्यामुळे राज्यातील प्रत्येक शिक्षकाच्या व्यावसायिक विकासाचे मार्गनिरीक्षण करणे सोयीचे होईल. 

उत्कृष्ट काम करणाऱ्या शिक्षकांना कौतुक, पुरस्कार, वरच्या वेतनश्रेणी, पदोन्नती अशा बाबींतून कार्यप्रेरणा मिळत असली तरी कामात मिळणाऱ्या आनंदाइतके प्रेरक दुसरे आणखी काहीच असू शकत नाही. कामाचा आनंद शिक्षकांना अनुभवता यावा यासाठी शिक्षकांना उत्तरदायित्वासह स्वातंत्र्य आणि स्वायत्तता देणे हाच सर्वाधिक श्रेयस्कर मार्ग आहे.

- डॉ. वसंत काळपांडे 

(पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक सकाळ, ०४ डिसेंबर २०२४)