माझ्या मनातली का तेथे असेल शाळा?

(प्रसिद्ध विधी-सल्लागार अतुल सावंत यांच्या रोजनिशीतील रविवार, ता. ७ जानेवारी २०३५ रोजीची नोंद)   

मी ज्या शाळेतून बारावी झालो, त्या छत्रपती संभाजीनगरच्या रविकिरण प्रशालेला भेट देऊन आजच गुरुग्रामला परत आलो. अठरा वर्षांनी झालेल्या या भेटीत मला दिसलेला शाळेतील बदल चकित करणारा होता.  

मंगळवारी मला रविकिरण प्रशालेच्या मुख्याध्यापिका सुचरिता सानप मॅडमचा फोन आला होता, “अतुल, तू या शनिवारी आपल्या शाळेतल्या आठवी ते बारावीच्या विद्यार्थ्यांशी बोल.” “एका बहुराष्ट्रीय कंपनीच्या विधि-सल्लागाराकडे शाळेच्या विद्यार्थ्यांना सांगण्यासारखे काय असू शकते?” मला प्रश्नच पडला होता. “दर शनिवारी एक माजी विद्यार्थी त्याच्या क्षेत्रातल्या व्यवसायाच्या संधींबद्दल माहिती देत असतो. यावेळी तू ‘कायद्याच्या क्षेत्रातील करिअरच्या संधी’ या विषयावर बोल. नाही म्हणू नकोस.” सानप मॅडमना ‘नाही’ म्हणणे मला शक्यही नव्हते.  

शनिवारी मी ठरल्याप्रमाणे शाळेत गेलो. माझ्या लक्षात आले की त्या दिवशीचे कार्यक्रम विद्यार्थ्यांनीच ठरवलेले होते. वेगवेगळ्या विषय मंडळांचे उपक्रम, बागकाम, तज्ज्ञांच्या मुलाखती, व्यवसाय मार्गदर्शन असे या कार्यक्रमांचे स्वरूप होते. माझ्या व्याख्यानानंतर कायद्याच्या क्षेत्रातील करिअर, वेगवेगळे कायदे, त्यांची अंमलबजावणी, न्यायप्रक्रिया यांच्याबद्दल विद्यार्थ्यांनी अनेक प्रश्न विचारले. शाळेबद्दलची माझी उत्सुकतासुद्धा वाढली. सर्व शाळा मी फिरून तर पाहिलीच, पण माहितीही घेतली.  

आठ गाभा विषय, त्यांच्याखालील शेकडो वैकल्पिक विषय आणि त्यांच्या निवडीतील लवचिकता ही नवीन शिक्षणपद्धतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. नवीन शिक्षणपद्धतीत प्रज्ञावान विद्यार्थी त्यांना गती असलेल्या विषयाचा एक किंवा दोन इयत्ता पुढचा अभ्यासक्रम शिकू शकतात. शाळेत प्रत्येक विषयासाठी स्वतंत्र वर्गखोली असते. वेळापत्रकाप्रमाणे विद्यार्थी त्या त्या विषयाच्या वर्गखोल्यांत जातात. वर्गखोल्यांत सिंगल डेस्क आणि खुर्च्या असल्यामुळे त्या त्या तासाच्या अध्यापन-पद्धतीनुसार (उदाहरणार्थ, व्याख्यान, प्रात्यक्षिक, गटचर्चा किंवा गटकार्य, इत्यादी) बैठक व्यवस्था बदलणे सोपे जाते.

गाभा विषयांसाठी कार्यभारानुसार पूर्णवेळ शिक्षक नेमले जातात. इतर विषयांसाठी संबंधित क्षेत्रातील तज्ज्ञांची मानधन तत्त्वावर नेमणूक केली जाते. परिसरातील उद्योग, महाविद्यालये, विद्यापीठ आणि इतर संस्थांतील तज्ज्ञ अतिथी-शिक्षक म्हणून शाळेत येतात. सॉफ्टस्किल्सबाबत व्यवस्थापनशास्त्र आणि मानसशास्त्र या क्षेत्रांतील तज्ज्ञ मार्गदर्शन करतात. इंटर्नशिप हे व्यवसाय शिक्षणाचे अनिवार्य अंग असते.

परिसरातील गरजा लक्षात घेऊन रविकिरण प्रशालेने आठवी ते बारावीसाठी पर्यटन, आतिथ्य, पाककला आणि ऑटोमोबाइल या क्षेत्रांतले व्यवसाय शिक्षणाचे अभ्यासक्रम सुरू केले आहेत. कलाशिक्षणात शिल्प, उपयोजित कला, नाट्यविद्या; तर शारीरिक शिक्षणात कबड्डी, खो-खो, फूटबॉल, धावणे आणि मल्लखांब यांची निवड केली आहे. सहावी ते आठवीसाठीच्या वैकल्पिक विषयांसाठी एकेक सत्राची अनेक छोटी मोड्यूल आहेत.

शाळेत सहावीपासूनच हिंदी आणि संस्कृत या द्वितीय भाषा म्हणून शिकण्याची सोय आहे. उर्दू शिकल्यामुळे शायरी, गजल आणि रुबाई या काव्यप्रकारांची समज वाढायला मदत होते, म्हणून शाळेने नववी किंवा अकरावीपासून उर्दूचा दोन वर्षांचा वैकल्पिक अभ्यासक्रम सुरू केला आहे. मन्सूर शेख हे सोमवार ते शुक्रवार नववी-अकरावीसाठी एक आणि दहावी-बारावीसाठी एक, याप्रमाणे दोन तास उर्दू शिकवतात. यापुढे सहावीपासूनच एक वैकल्पिक भाषा म्हणून उर्दू शिकवायचा शाळेचा विचार आहे.

प्रत्येक विषयासाठी किमान ९० टक्के उपस्थिती आवश्यक असते. त्यापेक्षा कमी उपस्थिती असल्यास जादा अभ्यास करून ती भरून काढावी लागते. नाहीतर परीक्षेला बसता येत नाही. बोर्डाने मागणीनुसार परीक्षा, पुस्तकासह परीक्षा, श्रेयांक, अशा अभिनव पद्धती सुरू केल्या आहेत. शाळास्तरावरील विषयांच्या तोंडी परीक्षा आणि प्रात्यक्षिकांच्या मूल्यमापनासाठी बोर्डाने नेमलेल्या बाह्य परीक्षकांच्या पॅनलमधूनच परीक्षक नेमले जातात. मूल्यमापनात अप्रामाणिकपणा आढळल्यास कठोर कारवाई केली जाते.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणानुसार आणखी दहा वर्षांनंतरची शाळा कशी असेल याचे हे कल्पनाचित्र आहे. ते वास्तवात येण्यासाठी गरज आहे ती अभ्यासक्रमात एकूणच भरपूर लवचिकता आणण्याची, अध्ययनाचा दैनंदिन जीवनाशी संबंध जोडण्याची, विषयांच्या कौशल्यांवर भर देण्याची, विद्यार्थ्यांमधील कुतूहलवृत्ती कायम जागी ठेवण्याची, विद्यार्थी आणि शिक्षक यांना स्वातंत्र्य देण्याची आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे प्रामाणिकपणाची.

-डॉ. वसंत काळपांडे

(पूर्वप्रसिद्धी:- दैनिक सकाळ, १७ एप्रिल २०२४)