रुब्रिक-आधारित मूल्यमापन : “नफा आणि तोटा” या घटकातील एक अनुभव

 रुब्रिक-आधारित मूल्यमापन : “नफा आणि तोटा” या घटकातील एक अनुभव

प्रस्तावना

शिक्षण म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकातील माहिती विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे नव्हे; तर ती एक अशी प्रक्रिया आहे जी विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला, विचारपद्धतीला आणि जीवनकौशल्यांना आकार देते. २१व्या शतकातील शिक्षण केवळ पाठांतरावर आधारित असू शकत नाही. ते चिकित्सक विचार, समस्या सोडविण्याची क्षमता, सर्जनशीलता आणि सहकार्य या गुणांचा विकास करणारे असले पाहिजे. विद्यार्थ्यांनी केवळ सूत्रे आणि नियम शिकू नयेत, तर त्या संकल्पना प्रत्यक्ष जीवनात कशा वापरल्या जातात हेही समजून घेतले पाहिजे.

गणितातील नफा आणि तोटा हा विषय शिकवताना मला असे लक्षात आले की अनेक विद्यार्थी फक्त योग्य उत्तर मिळवण्यावरच लक्ष केंद्रित करतात. त्यांच्यासाठी गणित हा एक यांत्रिक विषय झाला होता. बेरीज-वजाबाकी पूर्ण करणे हेच उद्दिष्ट. “हे का करायचे?” किंवा “ही प्रक्रिया कशी कार्य करते?” याकडे त्यांचे लक्ष कमी होते.

शिक्षक म्हणून मला हा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज वाटली. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये कौशल्याधारित शिक्षण आणि सर्वांगीण मूल्यमापनावर दिलेला भर लक्षात घेऊन मी विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याचे मूल्यमापन करण्यासाठी ‘रुब्रिक-आधारित मूल्यमापन’ ही पद्धत वापरण्याचा प्रयोग करण्याचे ठरवले.

NEP 2020शी संबंध

NEP 2020 स्पष्टपणे सांगते की मूल्यमापन हे कौशल्याधारित असावे आणि ते शिकण्याच्या प्रक्रियेचा अविभाज्य भाग असावे. मूल्यमापन केवळ गुण देण्यापुरते मर्यादित नसून विद्यार्थ्यांना त्यांच्या क्षमता आणि सुधारण्याच्या क्षेत्रांबद्दल विचार करण्यास मदत करणारे असावे.

या धोरणात रचनात्मक मूल्यमापन, सहाध्ययन आणि अनुभवाधारित शिक्षण यांना प्रोत्साहन दिले आहे. यामुळे विद्यार्थी वर्गातील ज्ञानाला दैनंदिन जीवनाशी जोडू शकतात.

ही संकल्पना माझ्या अध्यापनाच्या उद्दिष्टांशी पूर्णपणे सुसंगत होती. मला विद्यार्थ्यांनी नफा आणि तोटा हा विषय केवळ संख्यात्मक उदाहरणे म्हणून न पाहता तो आपल्या रोजच्या जीवनाशी कसा जोडलेला आहे हे समजावे असे वाटत होते. उदाहरणार्थ बाजारात भाजी खरेदी करताना, वस्तूंवर सवलत मिळवताना किंवा खरेदी-विक्री करताना.

गटाधारित उपक्रम आणि अनुभवाधारित शिक्षण

अध्यापन अधिक रंजक करण्यासाठी मी वर्गातील विद्यार्थ्यांना गटांमध्ये विभागले आणि प्रत्येक गटाला खरेदी-विक्रीवर आधारित वास्तव परिस्थिती दिली.

पहिल्या गटाला भाजीपाल्याशी संबंधित उदाहरणे देण्यात आली. दिलेली खरेदी किंमत आणि विक्री किंमत वापरून भाजीपाला खरेदी-विक्रीचे अनुकरण त्यांनी केले.

दुसऱ्या गटाला खेळण्यांच्या विक्रीची परिस्थिती देण्यात आली. त्यांनी खेळण्यांच्या विक्रीत नफा किंवा तोटा कसा होतो हे मोजले आणि सवलतीच्या परिस्थितींचाही विचार केला.

तिसऱ्या गटाला स्टेशनरीशी संबंधित उदाहरणे देण्यात आली. पेन, पेन्सिल आणि वह्यांच्या उदाहरणांद्वारे त्यांनी नफा आणि तोटा या दोन्ही परिस्थितींचा अभ्यास केला.

सुरुवातीला काही विद्यार्थी थोडे चिंताग्रस्त होते. त्यांनी विचारले, “मॅडम, चूक झाली तर काय?” मी त्यांना सांगितले की चुका हा शिकण्याचा नैसर्गिक भाग आहे आणि उद्दिष्ट परिपूर्ण उत्तर देणे नाही तर प्रक्रिया समजून घेणे आहे.

हळूहळू विद्यार्थी खुलू लागले.

उदाहरणार्थ, एका गटाने ₹ 10ला पेन्सिली खरेदी करून ₹ 12ला विकल्या. त्यांनी फक्त “₹ 2 नफा झाला” असे न सांगता संपूर्ण गणित टप्प्याटप्प्याने स्पष्ट केले.

दुसऱ्या गटाने ₹100 किमतीचे खेळणे 10 टक्के सवलतीत विकले आणि कमी विक्री किंमत असूनही नफा कसा झाला हे दाखवले.

स्टेशनरी गटाने नफा आणि तोटा दोन्ही परिस्थिती सादर केल्या, ज्यामुळे प्रत्यक्ष व्यवसायातील अनुभवाची झलक मिळाली.

वर्गातील वातावरण बदलले - शांतता आणि भीतीऐवजी उत्साह आणि जिज्ञासा दिसू लागली. विद्यार्थी चर्चा करू लागले, मतभेद मांडू लागले आणि प्रश्न विचारू लागले.

काही विद्यार्थ्यांनी विचारले, “आधी सवलत लावून नंतर नफा काढू शकतो का?” तर काहींनी विचारले, “विक्री किंमत आणि खरेदी किंमत समान असली तर काय होते?” हे प्रश्न विद्यार्थ्यांच्या संकल्पनात्मक समज आणि चिकित्सक विचारांचे स्पष्ट निदर्शक होते.

रुब्रिक-आधारित मूल्यमापनाची रूपरेषा

विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याची प्रक्रिया प्रभावीपणे मोजण्यासाठी मी पाच प्रमुख निकषांवर आधारित एक रुब्रिक तयार केली.

पहिला निकष होता संकल्पनात्मक समज. विद्यार्थ्यांना नफा आणि तोटा केवळ सूत्रांपुरते समजले का, की त्यांनी त्यामागील तर्कही स्पष्ट केला?

दुसरा निकष होता गणितीय अचूकता. संख्यात्मक गणना योग्य आणि तर्कसंगत होती का हे पाहिले गेले.

तिसरा निकष होता तर्कशुद्ध प्रक्रिया. विद्यार्थ्यांनी टप्प्याटप्प्याने गणित दाखवले का, की थेट अंतिम उत्तर दिले?

चौथा निकष होता सहकार्य. गटातील सदस्यांनी परस्पर सहकार्य केले का आणि सर्वांनी सहभाग घेतला का?

पाचवा निकष होता सादरीकरण कौशल्य. विद्यार्थी आपले विचार स्पष्ट आणि आत्मविश्वासाने मांडू शकले का हे पाहिले गेले.

प्रत्येक निकषासाठी चार स्तर निश्चित केले होते - उत्कृष्ट, चांगले, समाधानकारक आणि सुधारणा आवश्यक.

हा रुब्रिक उपक्रम सुरू होण्यापूर्वी विद्यार्थ्यांना दिला, जेणेकरून त्यांना अपेक्षा स्पष्ट होतील. मी हेही स्पष्ट केले की हा रुब्रिक फक्त गुण देण्यासाठी नसून स्वमूल्यमापन आणि सुधारणा करण्यासाठी आहे.

विद्यार्थ्यांचे चिंतन आणि सहकारी अभिप्राय

गट सादरीकरणानंतर विद्यार्थ्यांनी रुब्रिकच्या आधारे स्वतःचे आणि मित्रांचे मूल्यमापन केले. थेट निकाल ऐकण्याऐवजी त्यांनी स्वतःच आपले विश्लेषण केले.

काही गटांना लक्षात आले की त्यांचे सहकार्य चांगले होते, पण गणना अधिक अचूक असायला हवी होती. काहींना जाणवले की त्यांचे सादरीकरण आकर्षक होते, परंतु तर्कशुद्ध पायऱ्या अधिक स्पष्ट असायला हव्या होत्या.

एका विद्यार्थ्याने सांगितले, “पूर्वी मला शब्दमंजुषेतील गणिताची भीती वाटायची. आता ते टप्प्याटप्प्याने सोडवता येते हे समजले.” दुसऱ्या विद्यार्थ्याने सांगितले, “माझ्या मित्राने टक्केवारी इतकी सोप्या पद्धतीने समजावली की मला लगेच समजले.”

या चिंतनामुळे सहाध्ययन वाढले आणि केवळ गुणांवर आधारित स्पर्धा कमी झाली. विद्यार्थ्यांनी शिकण्याच्या प्रक्रियेला तितकेच महत्त्व द्यायला सुरुवात केली.

शिक्षकाची भूमिका आणि निरीक्षणे

या प्रक्रियेत माझी भूमिका परीक्षकापासून मार्गदर्शक अशी बदलली. मी गटचर्चा निरीक्षण करत होते, गरज असल्यास मार्गदर्शन करत होते आणि प्रत्येक विद्यार्थी सहभागी होत आहे याची खात्री करत होते.

रुब्रिकमुळे विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीकडे पाहण्याचा एक संरचित दृष्टिकोन मिळाला.

उदाहरणार्थ, लेखी परीक्षेत नेहमी कमी गुण मिळवणाऱ्या एका विद्यार्थ्याने सादरीकरणात उत्कृष्ट नेतृत्व आणि संवाद कौशल्य दाखवले. एक लाजाळू विद्यार्थिनी आपल्या गटातील गणना तपासण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत होती. पारंपरिक परीक्षांमध्ये दिसून न येणाऱ्या या क्षमता रुब्रिक-आधारित मूल्यमापनातून स्पष्टपणे दिसून आल्या.

नक्कीच काही अडचणीही होत्या. सुरुवातीला काही विद्यार्थ्यांना ही पद्धत स्वीकारणे कठीण गेले, कारण ते गुणकेंद्रित मूल्यमापनाला सरावलेले होते. तसेच साधी, वस्तुनिष्ठ आणि शिक्षणाच्या उद्दिष्टांशी सुसंगत अशी रुब्रिक तयार करणेही विचारपूर्वक करावे लागले. परंतु एकदा विद्यार्थ्यांना या पद्धतीचा उद्देश समजला, की त्यांनी ती उत्साहाने स्वीकारली.

परिणाम आणि प्रभाव

काळाच्या ओघात अनेक सकारात्मक बदल दिसू लागले. विद्यार्थी गणिताकडे भीतीने नव्हे तर उत्सुकतेने पाहू लागले. “उत्तर काय?” याऐवजी “उत्तरापर्यंत कसे पोहोचलो?” यावर भर दिला जाऊ लागला. गटकार्यामुळे सहाध्ययन वाढले आणि प्रश्न विचारण्याची भीती कमी झाली.

अभ्यासात मागे असलेले विद्यार्थीही सहकार्य किंवा सर्जनशीलतेसाठी कौतुक मिळाल्याने आत्मविश्वासाने पुढे आले. विद्यार्थ्यांनी नफा आणि तोटा या संकल्पना खरेदी, सवलत आणि आर्थिक निर्णयांशी जोडून पाहिल्या.

हा बदल खरोखर उल्लेखनीय होता. पूर्वी गणिताची भीती वाटणारे विद्यार्थी म्हणू लागले, “अशा पद्धतीने शिकायला मजा येते,” आणि “हे तर खऱ्या आयुष्यात उपयोगी पडते.”

NEP 2020शी सुसंगती

हा अनुभव NEP 2020च्या दृष्टिकोनाशी पूर्णपणे सुसंगत होता. या धोरणात कौशल्याधारित शिक्षण, सर्वांगीण विकास, रचनात्मक मूल्यमापन आणि अनुभवाधारित शिक्षण यांवर भर दिला आहे. माझ्या वर्गातील प्रयोगाने या सर्व बाबींचा समावेश साधला. विद्यार्थी केवळ गुण घेणारे नव्हते; ते स्वतःच्या शिक्षणाचे सक्रिय सहभागी बनले.

निष्कर्ष

रुब्रिक-आधारित मूल्यमापन हे केवळ मूल्यमापनाचे साधन नसून अध्यापनात परिवर्तन घडवणारी पद्धत ठरली. नफा आणि तोटा हा नेहमीचा अंकगणिताचा भाग असला तरी तो विद्यार्थ्यांसाठी अर्थपूर्ण अनुभव ठरला. यातून त्यांच्यामध्ये केवळ गणितीय समजच नव्हे तर निर्णयक्षमता, तर्कशक्ती आणि सहकार्य यांसारखी महत्त्वाची जीवनकौशल्येही विकसित झाली.

विद्यार्थ्यांनी चुकांकडे शिकण्याची संधी म्हणून पाहायला सुरुवात केली, एकमेकांना मदत केली आणि गणिताला दैनंदिन जीवनाशी जोडले. ते आत्मविश्वास, कौशल्य आणि सर्जनशीलतेतही वाढले.

शिक्षक म्हणून माझ्यासाठी हा अनुभव पुन्हा एकदा अधोरेखित करणारा होता की मूल्यमापन हे शिक्षणाचा शेवट नसून विकासाला चालना देणारे प्रभावी साधन आहे.

रुब्रिक-आधारित मूल्यमापन स्वीकारल्यास शिक्षक राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०ने अपेक्षित केलेले शिक्षणाचे खरे उद्दिष्ट साध्य करू शकतात - अर्थपूर्ण, आनंददायी आणि सर्वांगीण शिक्षण.

- पल्लवी अभिमन्यू कराड

(सदर लेख हा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मध्ये इंग्रजी माध्यमातून तृतीय क्रमांक प्राप्त निबंधाचे भाषांतर आहे.)