मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा : स्वतःच्या शिकण्याचे विद्यार्थ्यांकडून मूल्यांकन (Metacognition / Assessment as Learning)
प्रस्तावना:
“शिकण्याचा आरसा म्हणजे स्वतःकडून स्वतःचेच केलेले मूल्यांकन”
विद्यार्थी जेव्हा आरशात आपला चेहरा पाहतो, तेव्हा त्याला स्वतःचे स्वरूप समजते; त्याचप्रमाणे शिक्षणात विद्यार्थी जेव्हा स्वतःचे मूल्यमापन करतो, तेव्हा त्याला आपली ताकद, कमकुवतपणा आणि प्रगतीची दिशा स्पष्ट होते. हेच Assessment as Learning किंवा स्व-मूल्यांकन आहे.
आजच्या राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 मध्ये मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा स्पष्ट केल्या आहेत. आता गुणपत्रिकेपलीकडे जाऊन विद्यार्थ्यांच्या चिंतनक्षमतेचा, विश्लेषणशक्तीचा आणि आत्मपरीक्षणाचा विकास घडवणे आवश्यक झाले आहे. ११वी व १२वी या टप्प्यावर विद्यार्थी केवळ परीक्षेत यशस्वी होण्यासाठी नव्हे, तर स्वतःचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यासाठीही तयार होत असतात. त्यामुळे या स्तरावर Metacognition म्हणजेच स्वतःच्या शिकण्याबाबत जागरूकता ही अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
मूल्यांकनाच्या या नव्या दृष्टिकोनातून विद्यार्थ्यांना “काय शिकले?”, “काय नीट जमले नाही?”, “पुढच्या वेळी वेगळे काय करावे?” अशा प्रश्नांची उत्तरे मिळतात. यामुळे त्यांच्यात आत्मविश्वास वाढतो, जबाबदारीची जाणीव निर्माण होते आणि खऱ्या अर्थाने शिक्षणात स्वायत्तता विकसित होते.
मुख्य भाग
१. स्व-मूल्यांकनाचे महत्त्व:
स्व-मूल्यांकन हा केवळ गुणांची नोंद ठेवण्याचा प्रकार नाही; तर तो विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक, भावनिक आणि सामाजिक विकासाशी निगडित आहे. विद्यार्थी जेव्हा स्वतःच्या कामगिरीकडे चिकित्सक दृष्टीकोनातून पाहतो, तेव्हा त्याच्या शिकण्यात गुणवत्ता वाढते.
उदा.: कॅनडामधील काही शाळांमध्ये Self-Assessment Rubric वापरल्यावर विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीत २०% सुधारणा झाली, कारण त्यांनी स्वतःच्या शिकण्यातील त्रुटी लगेच ओळखल्या (OECD, 2021).
२. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP 2020) आणि राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा (NCF 2023) यांचा संदर्भ:
NEP 2020 मध्ये “Assessment for, of and as Learning” या तत्त्वांचा स्पष्ट उल्लेख आहे. यामध्ये "Assessment as Learning" म्हणजे विद्यार्थ्याने स्वतःच्या शिकण्याचा आढावा घेणे ही संकल्पना अग्रस्थानी आणली आहे. तसेच NCF 2023 मध्येही विद्यार्थ्यांना Reflective Journals व Portfolio-based Assessment करण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
अहवालानुसार, २०३० पर्यंत भारतातील कामकाजाच्या बाजारपेठेत ‘self-driven learners’ ची सर्वाधिक मागणी असेल. त्यामुळे शिक्षणपद्धतीत आत्मपरीक्षणाला स्थान देणे ही गरजच आहे.
३. माध्यमिक स्तरासाठी उपयुक्तता:
११वी व १२वी या स्तरावर विद्यार्थी भविष्यातील उच्च शिक्षण व करिअरसाठी तयार होत असतात. अशा वेळी स्व-मूल्यांकनाची साधने (उदा. Learning Diaries, Peer Feedback Sheets, Self-Assessment Checklists) त्यांच्या अभ्यासाचे नियोजन ठरवण्यात मोठी भूमिका बजावतात.
उदा., मी माझ्या इयत्ता १२वी शास्त्र शाखेतील भूगोल विषयाच्या वर्गात विद्यार्थ्यांना “Climate Change: Local Solutions” या विषयावर “गटचर्चा व स्वमूल्यांकन” करून घेण्यास सांगितले. बहुतेक विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाबरोबरच स्थानिक पातळीवरील उदाहरणे (सोलापूर जिल्ह्यातील पाणीटंचाई, पावसाचे अनिश्चित स्वरूप) यांचा संदर्भ दिला. स्वमूल्यांकनातून विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या कल्पनांची ताकद व मर्यादा ओळखली.
४. वर्गातील अनुभव व चिंतन:
शिक्षकाच्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर, विद्यार्थ्यांना Reflection Sheets (परावर्तन पत्रके) भरायला दिल्यास ते आपल्या अभ्यास प्रक्रियेचा तटस्थ आढावा घेऊ शकतात. अनेकदा विद्यार्थी स्वतःच सांगतात की, “मला हा मुद्दा नीट समजला नाही, पुढच्या वेळी जास्त सराव करेन.” हेच शिकण्याचे खरे उद्दिष्ट आहे.
महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेमार्फत २०२३ मध्ये घेतलेल्या सर्वेक्षणात ६०% शिक्षकांनी मान्य केले की ‘Reflective Practice’ अंगीकारल्याने विद्यार्थ्यांच्या “आत्मविश्वासात व सहभागात” सकारात्मक बदल झाला.
५. स्व-मूल्यांकनाचे फायदे:
आत्मचिंतन व आत्मविश्वासाची वाढ
शैक्षणिक जबाबदारी स्वीकारणे
शिकण्याच्या प्रक्रियेत स्वायत्तता
नियोजनबद्ध अभ्यासाची सवय
उदा.: CBSE च्या एका पायलट प्रकल्पात ११वीतील विद्यार्थ्यांना ६ महिन्यांसाठी ‘self-tracking sheet’ देण्यात आली. परिणामस्वरूप, वार्षिक निकालात गणित विषयात १५% जास्त यशाचे प्रमाण नोंदले गेले.
६. आव्हाने व उपाय:
अर्थातच स्व-मूल्यांकन ही पद्धत लागू करताना काही आव्हाने उभी राहतात. सर्व विद्यार्थी सुरुवातीला प्रामाणिकपणे आत्मपरीक्षण करत नाहीत. काहींना ते जाचक वाटते. तसेच शिक्षकांनाही वेळ व साधनसामग्रीची मर्यादा भासते.
ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांकडे अद्यापही पुरेशा डिजिटल सुविधा उपलब्ध नाहीत. परंतु ‘DigiShaala’ उपक्रमांतर्गत २०२४ पर्यंत ७०% माध्यमिक शाळांमध्ये ई-पोर्टफोलिओसाठी टॅबलेट्स व इंटरनेट सुविधा उपलब्ध करून देण्याची प्रक्रिया सुरू आहे.
७. केस स्टडीज:
फिनलंड: येथे विद्यार्थ्यांना दर आठवड्याला स्वतःच्या शिकण्याचे रेकॉर्ड ठेवण्याची पद्धत आहे. “Self-Assessment Diaries” मुळे विद्यार्थ्यांची समस्या सोडवण्याची क्षमता व सहकार्यशीलता वाढली (FNAE, 2019).
दिल्ली सरकारचा ‘Happiness Curriculum’: या अभ्यासक्रमात दररोज ४५ मिनिटे चिंतनात्मक उपक्रम घेतले जातात. २०२१ च्या अहवालानुसार, ७५% विद्यार्थ्यांनी आपली आत्मजाणीव वाढल्याचे सांगितले.
आंतरराष्ट्रीय परिप्रेक्ष्य: OECD च्या Learning Compass 2030 अहवालात असे नमूद केले आहे की, “Self-assessment is the foundation of lifelong learning and active citizenship.”
निष्कर्ष:
अशाप्रकारे “स्व-मूल्यांकन” हा केवळ एक मूल्यांकनाचा प्रकार नसून विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाचा पाया आहे. "शिकण्याचा आरसा म्हणजे स्वतःकडून स्वतःचेच केलेले मूल्यांकन" हे घोषवाक्य निबंधाचा आत्मा आहे. आजच्या स्पर्धात्मक युगात विद्यार्थी जर स्वतःचे आत्मपरीक्षण करून शिकण्याची दिशा ठरवत असतील, तर ते उद्याचे जबाबदार नागरिक व सक्षम व्यावसायिक बनतील. राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाने दिलेला हा दृष्टिकोन प्रत्यक्ष वर्गात राबविला, तर शिक्षण प्रक्रियेला खऱ्या अर्थाने दिशा मिळेल.
संदर्भ ग्रंथ सूची (MLA Style):
CBSE. Assessment Framework for Portfolio-Based Learning in Senior Secondary Classes. Central Board of Secondary Education, 2020.
Delhi Government. Happiness Curriculum: Implementation Report. Directorate of Education, Govt. of NCT of Delhi, 2021.
Finnish National Agency for Education. Self-Assessment Practices in Finnish Schools. Helsinki: FNAE, 2019.
Government of Maharashtra. DigiShaala Pilot Project Report 2024. School Education and Sports Department, Pune: GoM, 2024.
Maharashtra State Examination Council. Reflective Practice Survey of Secondary Teachers. Pune: MSEC, 2023.
Ministry of Education. National Education Policy 2020. New Delhi: Govt. of India, 2020.
National Council of Educational Research and Training. National Curriculum Framework 2023. New Delhi: NCERT, 2023.
OECD. Learning Compass 2030: Student Agency and Self-Assessment. Paris: OECD Publishing, 2021.
OECD. The Future of Ed
ucation and Skills 2030. Paris: OECD Publishing, 2019.
- राजेंद्र भानुदास निकत,
नु. म.वि. कनिष्ठ महाविद्यालय, पुणे २
(मूल्यांकनाच्या नव्या दिशा राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धा 2025 मधील मराठी माध्यमातील उत्तेजनार्थ निवडलेला निबंध)
No comments:
Post a Comment