देशोदेशीचे शालेय शिक्षण – भविष्याचा वेध घेणारे

 देशोदेशीचे शालेय शिक्षण – भविष्याचा वेध घेणारे 

(२१ देशांच्या शालेय शिक्षणाची माहिती देणारे ‘देशोदेशीचे शालेय शिक्षण’ हे पुस्तक नुकतेच यशवंतराव चव्हाण सेंटर व डिजिटिकल वर्क्स एलएलपी यांच्यातर्फे प्रकाशित करण्यात केले आहे. ‘तुलनात्मक शिक्षणशास्त्र’ या ज्ञानशाखेतले मराठीतले बहुधा हे पहिलेच पुस्तक असावे. या पुस्तकात भारतासह जगातील २१ देशांच्या शालेय शिक्षणपद्धतीविषयीच्या लेखांचा समावेश आहे.)

   

                                                 

     

पुस्तक हाती येताच पहिले लक्ष जाते ते आभा भागवत यांनी काढलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण व आशयगर्भ अशा मुखपृष्टावर. मला आठवते की माजी आजी वर्षभर कापडाचे विविध रंगाचे तुकडे जपून ठेवायची आणि वर्षाच्या शेवटी ते सर्व तुकडे एकत्र जोडून त्याची ‘वाकळ’ (गोधडी) तयार करायची. त्यावेळी त्या चिंध्या न राहता त्याचे एक उबदार अशा वस्त्रात रुपांतर होत असे. अगदी याप्रमाणेच ‘देशोदेशीचे शालेय शिक्षण’ हे पुस्तक तयार झाले आहे. याचीच प्रचीती मुखपृष्ठावरून वाचकाला येते. देशोदेशीच्या मुलांना एकत्रितपणे वाचकांच्या समोर उभे करण्यात आभा भागवत यशस्वी झाल्या आहेत. 

     ‘तुलनात्मक शिक्षणशास्त्र’ या ज्ञानशाखेतील मराठीतले बहुधा हे पहिलेच पुस्तक असलेल्या ‘देशोदेशीचे शालेय शिक्षण’ ह्या पुस्तकाची रचना ही तीन भागात केली आहे. पहिल्या भागात शिक्षण विकास मंचचे मुख्य संयोजक व माजी शिक्षण संचालक डॉ. वसंत काळपांडे यांनी ‘तुलना’ ही प्रगतीला अडथळा अथवा मारक न ठरता तारक कशी ठरते हे अत्यंत अभ्यासपूर्ण व मुद्देसूदपणे मांडले आहे. विविध देशांच्या शिक्षण पद्धतीत ‘तुलना करणे’ हे शिक्षणशास्त्रामध्ये का आवश्यक आहे हे सांगताना तुलना ही मानवी जीवनाचे आणि शिक्षणाचे एक अविभाज्य अंग कसे आहे याची ते सविस्तर चर्चा पहिल्या प्रकरणात करतात. त्यामुळे वाचकास त्याची विचार बैठक पक्की करण्यास मदत होते. 

      शिक्षणशास्त्र विषयाचे अभ्यासक व संशोधक किशोर दरक यांनी ‘तुलना’ ही पावला पावला होत असताना त्याकडे पुरेशा गांभीर्याने लक्ष न दिल्यास शिक्षण क्षेत्रात कोणत्या समस्या निर्माण होवू शकताता हे ‘शिक्षणाची तुलनेची समस्या’ या प्रकरणात अतिशय सविस्तर दिले आहे. ‘तुलना’ हा शिक्षणक्षेत्राच्या भूतकाळाचा आणि वर्तमानाचा स्थायी भाव आहे. यातूनच तुलनात्मक शिक्षणशास्त्र ही नवीन विद्याशाखा उदयास येत आहे. येथे केवळ दोन विद्याशाखेची, अभ्यासक्रमाची अथवा शालेय रचनांची तुलना असा ढोबळ अर्थ घेऊ नये. तर तुलना का करायची आहे हेच स्पष्ट असायला हवे. तरच योग्य मार्गाने आपण जावू शकू. अन्यथा पोकळ अभिमान व गोंधळलेली स्थिती या पलीकडे फारसे हाती काही लागणार नाही. शिक्षण क्षेत्रात काम करणाऱ्या प्रत्येकाने हे प्रकरण वाचलेच पाहिजे असे मला वाटते. आपला विषय मार्मिक व तार्कीकपणे पोहोचण्यात किशोर दरक यशस्वी झाले आहेत.

     माजी शिक्षण संचालक डॉ. वसंत काळपांडे यांनी तिसऱ्या प्रकरणात भारतीय शालेय शिक्षणाचा पट मांडला आहे. एका बाजूला अतिशय समृद्ध असा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक वारसा आणि दुसऱ्या बाजूला आर्थिक व सामाजिक आव्हाने स्वीकारून भारतीय समाज वाटचाल करत आहे. भारत हा तरुणांचा देश म्हणून उदयाला येत असताना जर त्यास योग्य त्या शैक्षणिक संधी उपलब्ध झाल्या नाहीत तर देशाची अपरिमित हानी होवू शकेल. यादृष्टीने भारतातील शालेय शिक्षणाचा इतिहास, सद्यस्थिती व भविष्यकाळ काय असायला हवा यावर डॉ. वसंत काळपांडे यांनी प्रकाशझोत टाकला आहे. शिक्षणक्षेत्रातील आपल्या आजवरच्या अनुभवातून भारतीय शालेय शिक्षणाचा पट वाचकासमोर मांडण्यात लेखक यशस्वी झाले आहेत. 

     देशोदेशीच्या शिक्षण पद्धतीचा मागोवा घेत असताना या अभ्यासाला एक तात्विक व तौलनिक आधार असावा यादृष्टीने किशोर दरक यांचा लेख तर यास संतुलित भारतीय संदर्भ राहावा यादृष्टीने डॉ. वसंत काळपांडे यांचा लेख या पुस्तकास एक वैचारिक अधिष्ठान मिळवून देते.  

     ‘सबके लिए खुला है, मंदिर यह हमारा’ या राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या ओळीने दुसऱ्या विभागाची सुरुवात होते. एकूण विषयाच्या आवाका पाहता संपादक मंडळाने या काव्यपंक्तीची योजना करून ‘आओ कोई भी,सबके लिए खुला है, मंदिर यह हमारा’ असा संदेश देवून भविष्यात या विषयावर काम करण्यास प्रेरित केले आहे. 

     देशोदेशीच्या शालेय शिक्षणाची सुरुवात ही अमेरिका खंडाने होते. शिक्षण, व्यवसाय आणि कायमस्वरूपी वास्तव्य यासाठी जगभरातील लोकांना आकर्षण असलेला अमेरिका हा देश. या देशातील बालस्नेही म्हणावी अशी शासकीय शिक्षणव्यवस्था तिथे सर्वांसाठी उपलब्ध आहे. स्थानिक मुलांप्रमाणेच स्थलांतरितांच्या मुलांच्या विकासासाठी प्रयत्नशील असणाऱ्या या शिक्षणव्यवस्थेतून घेण्यासारखे बरेच आहे. अमेरिकेत नव्याने स्थायिक होताना त्या व्यवस्थेचा संशोधक-शिक्षक-पालक या नात्याने शुभांगी विखे, प्रीति कामत-तेलंग व मच्छिंद्र बोऱ्हाडे यांनी घेतलेला शालेय शिक्षणाचा वेध महत्वपूर्ण आहे. अमेरिका खंडाच्या शालेय शिक्षणात मुक्त व्यवस्था, सहिष्णू आणि उदार घोरणांचे प्रतिबिंब पडलेले दिसून येते. 

     समाजातील सर्व, विशेषतः अन्यायग्रस्त गटांना शाश्वत स्वरूपात चांगले जीवन, त्यासाठी चांगले शिक्षण मिळवून देण्याच्या दक्षिण आफ्रिकेच्या अवघड प्रयत्नांचा अभ्यासपूर्ण मागोवा घेवून मिया निक्सन, डॉ. कथबर्ट डुटिरो व उषा राणे यांनी वसाहतवाद, वंशभेद या पार्श्वभूमीवर मात करून दक्षिण आफ्रिका हा देश आज आफ्रिका खंडातच नव्हे, तर जागतिक स्तरावरही महत्त्वाची भूमिका बजावत आल्याचे आपल्या लेखात मांडले आहे. शिक्षणव्यवस्थेचा, त्यात सुधारणा करण्याच्या सरकारी तसेच खाजगी प्रयत्नांचा एक आशावादी धांडोळा घेतला आहे. 

     या पुस्तकात आशिया खंडाची सुरुवात ही इस्त्राईल या देशाच्या शिक्षण पद्धतीपासून होते. विस्ताराने मोठ्या असलेल्या आशिया खंडातील ओमान, चीन, जपान, दक्षिण कोरिया, पाकिस्तान मलेशिया व मंगोलिया या आशियायी देशातील शालेय शिक्षणाचा धांडोळा डॉ. अपर्णा लळिंगकर, मिलिंद चिंदरकर, शिवकन्या शशी, हुइलिंग वांग, जेन लिऊ, डॉ. प्राजक्ता भावे खरे, धनवंती हर्डीकर, मुख्तार खान, डॉ. मधुरा फडके, देविदास देशपांडे व दाशदोर्ज यागान यांनी घेतला आहे. इस्त्राईल जपान चीन, सिंगापूर, द. कोरिया आदी प्रगत राष्ट्रातील शालेय शिक्षणाच्या माहिती बरोबरच आपल्या देशासोबत स्वतंत्र झालेल्या पाकिस्थानी शिक्षण पद्धतीची साद्यस्थिती वाचकांना या पुस्तकामुळे उपलब्ध झाली आहे. आशिया खंडातील शालेय शिक्षणाचा धांडोळा घेणारे सर्वच लेख वाचकांच्या ज्ञानलालसेची भूक भागवताना दिसतात. 

     जगातील सर्वांत पुरातन भूमी असलेला ऑस्ट्रेलिया या देशातील प्राथमिक शिक्षणाच्या टप्प्यावरील महत्त्वाची मूल्ये, एकूण जीवनशैली आदीबाबत शुभदा चौकर यांनी तेथे वास्तव्याला असणारे डॉ. विजय जोशी आणि डॉ. भारती पार्डीकर यांच्याशी चर्चा करून अत्यंत प्रभावी पणे ऑस्ट्रेलियातील शिक्षणपद्धतीचा आढावा घेतला आहे. 

     'माणूस' घडवणारी नेदरलँड्सच्या शिक्षणपद्धतीपासून आपला युरोप खंडाचा प्रवास होतो. पुढे आपणास ज्या शिक्षण पद्धतीची आख्या जगाला भुरळ पडली आहे ती फिनलंडची शिक्षण पध्दतीची माहिती डॉ. हेरंब कुलकर्णी आणि डॉ. शिरीन कुलकर्णी देतात. यू. के. च्या शालेय शिक्षण पद्धतीचा डॉ. राजीव बेनोडेकर, दिलीप आमडेकर आणि डॉ. माधवी आमडेकर यांनी धावता आढावा घेतला आहे. बसंती रॉय यांनी या तीन लेखकांची मुलाखत घेवून तपशीलवार आपणा समोर मांडला आहे. सोव्हिएट काळात लहान मुलांचे शालेय शिक्षण व नव्या राजकीय, सामाजिक, आर्थिक रचनेकडे वाटचाल करताना होणाऱ्या बदलांचा संक्षिप्त स्वरूपातील आढावा डॉ. प्रतिभा पाटणकर यांनी ‘रशिया- परिवर्तनाकडे वाटचाल’ या लेखात घेतला आहे. समतेवर आधारित शिक्षणप्रणाली ‘स्वित्झर्लंडमध्ये’ कशी विकसित झाली आणि तेथील शालेय शिक्षणाचे आज दिसणारे अनुकरणीय स्वरूप याबाबतचे विजय जोशी यांचे हे विस्तृत विवेचन प्रस्तुत लेखात आले आहे. 

तर समृद्ध लोककल्याणकारी देश अस्तित्वात म्हणून उदयास आलेल्या ‘स्वीडनची शालेय शिक्षणपद्धती’ शुभदा चौकर यांनी लेखात अनेक अनुभवांच्या आधारे उलगडून दाखवली आहे. 

     या पुस्तकाच्या तिसऱ्या भागात अजित तिजोरे हे करोना काळ व करोना नंतर सरावच जागतिक स्तरावरील देशांनी योजलेले उपाय स्वीकारलेले मार्ग यांचा संख्याशास्त्रीय आणि वस्तुनिष्ठ आढावा घेऊन अजित तिजोरे यांनी या लेखात मांडून पुढे उचलण्याची काही पावलेही सुचवली आहेत. हे शालेय शिक्षणाचे धोरण ठरवताना नक्कीच उपयोगी ठरतील. 

    भारत हा तरुणांचा देश म्हणून उदयास येत असताना व जागतिक स्तरावर आपल्या देशाचे विविध स्तरात वाढत चालेले महत्व पाहता यास सक्षम अशी पिढी घडवणारे शालेय शिक्षण योजताना या पुस्तकात आलेल्या पाच खंड व भारतासह २१ देशांच्या शालेय शिक्षण पद्धतीचा थोडा तरी हातभार लागला तरी या पुस्तक निर्मितीचा हेतू साध्य होवू शकेल असा आशावाद समारोपात धनवंती हर्डीकर व्यक्त करताना दिसतात.  

     देशोदेशीचे शालेय शिक्षण हे पुस्तक वाचत असताना प्रत्यक्षात लेखक आपल्याशी संवाद साधत असल्याचे जाणवते. हेच या पुस्तकाचे प्रधान वैशिष्ठ्य आहे. कुठेही आपण एखादा ग्रंथ वाचत असल्याचे जाणवत नाही. अत्यंत सहज सुंदर व ओघवत्या शैलीत सर्व लेख आले आहेत. मुळात सोळा भागाच्या संवाद मालिकेचे पुस्तक करताना संवादाचा नैसर्गिक बाज कुठेही हरवणार नाही याची काळजी डॉ. धनवंती हर्डीकर, श्री अजित तिजोरे व डॉ. माधव सूर्यवंशी या संपादक मंडळाने पहिल्यापासून घेतल्याचे जाणवते. ह्या पुस्तकासाठी लेखन करणारे सर्वच जन काही लेखक नाहीत किंवा शिक्षण क्षेत्राशी संबधित नाहीत. यातील काहीजन वकील आहेत, काहीजन व्यावसाईक आहेत तर काहीजन हे बँकर्स आहेत. अशा लोकांनी लिहिलेले लेख हे शुध्द मराठीचा आग्रह न धरता औपचारिक, अनौपचारिक गप्पा मारताना आलेल्या संज्ञा, रुळलेले इंग्रजी शब्द तसेच ठेवण्यात आल्याने नव्या वाचक पिढीला हे समजून घेणे सोपे जाते आहे. यामुळे संवादातील जिवंतपणा टिकवून ठेवण्यात संपादक मंडळ यशस्वी झाले आहे. या पुस्तकात अध्यावत माहिती, स्थानाची माहिती व्हावी यासाठी संबंधित देशाचे नकाशे व मूळ व्याख्यान वाचकाला सहज उपलब्ध व्हावे यासाठी क्यू आर कोड देण्यात आले आहेत. म्हणजेच ‘देशोदेशीची शालेय शिक्षण’ हे पुस्तक केवळ वाचनीयच नाही तर बोलणारेही झाले आहे. 

     यशवंतराव चव्हाण सेंटर व डिजिटिकल वर्क्स एलएलपी यांच्यातर्फे प्रकाशित करण्यात आलेले ‘तुलनात्मक शिक्षणशास्त्र’ या ज्ञानशाखेतले मराठीतले बहुधा हे पहिलेच पुस्तक एक शिक्षणशास्त्राचा अभ्यासक म्हणून माझ्या संग्रही असायलाच हवे....! 

पुस्तकाचे नाव – देशोदेशीचे शालेय शिक्षण 

प्रकाशक – श्री सतीश पवार (डिजिटल वर्क्स एलएलपी, पुणे)

संपर्क - ७२१८७७७७२१ 

पृष्ठे - २७३ किंमत – ४९९ /-           

अजय महादेव काळे 

प्राथमिक शिक्षक जि. प. शाळा दहिवडी ता. तासगाव (सांगली)

पूर्वप्रसिद्धी: जीवन शिक्षण जानेवारी २०२३